Bersivek kurt: sirgûnkirina Dostoyevskî li Sîbîryayê çawa jiyana wî guherand?
Fyodor Dostoyevskî ji 1850 heta 1854an çar sal li girtîgeha Omskê ya li Sîbîryayê wekî mehkûmê kedê giran ma. Li wir nefret û tenêtiya mehkûmên gundî kişand û bi bîranîna Gundî Marey nêrîna xwe ya li ser mirovan guhert. Li gorî Joseph Frank, ew wekî sosyalîstekî radîkal ket hundir û wekî kesekî bi gelê Rûs bawer derket.
Sirgûnkirina Dostoyevskî li Sîbîryayê qonaxeke wisa ye ku cîhana ramanî ya nivîskar ji bingehê ve guhert. Dostoyevskî di navbera salên 1850 û 1854an de li girtîgeha leşkerî ya Omskê wekî mehkûmê kedê giran ma. Li gorî Joseph Frank, ew wekî sosyalîstekî Xirîstiyan ê radîkal ket girtîgehê; lê dema ku derket, êdî bi baweriyeke bêsînor bi gelê Rûs ve girêdayî bû (Frank, 2010/2017, r. 226).
Jiyana rojane li girtîgeha Omskê çawa bû?
Piştî berdana xwe, Dostoyevskî nameyeke dirêj ji birayê xwe Mihail re nivîsî. Ev name şert û mercên girtîgehê ji Bîranînên Mala Miriyan gelekî zelaltir vedibêje, ji ber ku sansûrê destûr nedabû ku ew di wê pirtûkê de ew qas eşkere binivîse (Frank, 2010/2017, r. 220).
Mehkûm di barakeke darîn a riziyayî de, qelebalix û li ser hev dijiyan. Dostoyevskî rewşê bi wêneyekê kurt dike: “Em mîna masiyên hêringê yên di bermîlekê de li ser hev hatibûn rêzkirin” (Dostoyevskî, ji Frank, 2010/2017, r. 219).
Di heman nameyê de wî cara yekem behsa nexweşiya xwe ya epîlepsiyê jî kir: “Ji ber tevliheviya rehên min, ez ketim nexweşiya epîlepsiyê, lê krîzên wê kêm tên” (ji Frank, 2010/2017, r. 220).
Lê dawiya nameyê bi awireke bi tevahî cuda diqede:
“Mirov li her derê mirov e. Di van çar salên girtîgehê de, min di nav sûcdaran de jî mirovên rastîn nas kirin. Ji min bawer bike, di nav wan de karakterên kûr, bihêz û xweşik hene. Çi şahiyek e ku mirov di bin qalikekî hişk û gemarî de zêr bibîne!” (Dostoyevskî, ji Frank, 2010/2017, r. 220)
Çima mehkûmên gundî ji Dostoyevskî nefret dikirin?
Ev guhertin bi carekê nehat. Mehkûmên gundî ji girtiyên siyasî yên esilzade nefret dikirin (Frank, 2010/2017, rr. 229–230). Mehkûmekî Polonî Dostoyevskî wiha hişyar kiribû: “Ji ber ku hûn esilzade ne û ne wek wan in, ew ji we hêrs dibin” (ji Frank, 2010/2017, r. 230).
Li gorî Frank, êşa herî giran ew bû ku mirov li girtîgehê her tim di nav dijminan de bû (Frank, 2010/2017, r. 231). Şahidekî wê demê Dostoyevskî di sala wî ya yekem de wekî “gurekî ketî xefikê” tarîf dike (r. 231). Nivîskar wê demê xwe ji her kesî dabû alî û, wekî ku bi xwe dinivîse, paşeroja xwe “bêrehm û bêdilovan” dadbar dikir (ji Frank, 2010/2017, r. 231).
Bîranîna Gundî Marey çi guhert?
Mifteya vê veguherînê di nivîsa Dostoyevskî ya bi navê “Gundî Marey” de ye. Wî ev nivîs di sala 1876an de di Rojnivîska Nivîskarekî de weşand (Frank, 2010/2017, r. 226).
Roja duyemîn a hefteya Paskalyayê bû; serxweşî û şer li girtîgehê serdest bûn. Şeş gundiyên zexm bi hovîtî li Tatarekî bi navê Gazin dixistin û hema bikuştana (r. 238). Dostoyevskî bi lez derket derve û rastî mehkûmê Polonî Mirecki hat. Mirecki di bin diranên xwe de got: “Ez ji van eşqiyayan nefret dikim” (r. 239).
Ev gotin Dostoyevskî hejand, ji ber ku Mirecki tiştê di dilê wî de jî dibêje (Frank, 2010/2017, r. 239). Paşê, dema ku li ser nivîna xwe ya darîn dirêj bûbû, bîranîneke zarokatiyê hate bîra wî.
Hîn zarok bû û li daristana li ser erdên bavê xwe digeriya. Ji nişka ve dengek bihîstibû ku digot: “Gur tê!” Bi tirs reviyabû ba Marey, cotkarê bindest ê ku li zeviyê dixebitî. Marey bi nermî, “mîna dayikekê”, lê kenîbû (r. 239).
Dostoyevskî bandora vê bîranînê wiha vedibêje:
“Tê bîra min ku dema ji ser nivîna darîn rabûm û li dora xwe nêrî, ji nişka ve min hîs kir ku êdî dikarim li van mirovên bextreş bi çavekî bi tevahî cuda binêrim. Paşê, mîna ku mûcîzeyek qewimîbe, hemû nefret û hêrsa di dilê min de winda bûn.” (Dostoyevskî, ji Frank, 2010/2017, r. 240)
Gelo sirgûnkirina Dostoyevskî li Sîbîryayê guhertina baweriyê bû?
Frank vê bîranînê bi psîkolojiya guhertina baweriyê ya William James şîrove dike. Li gorî wî, ev bûyer “hemû nîşanên tecrûbeyeke rastîn a guhertina baweriyê” di xwe de dihewîne (Frank, 2010/2017, r. 241).
Ev tecrûbe bi hesta sûcdariyê re jî girêdayî ye. Li gorî îdiayan, bavê Dostoyevskî ji aliyê gundiyên ser erdê wî ve hatibû kuştin. Frank dibêje ku nivîskar di kûrahiya dilê xwe de dixwest gel wî bibexşîne (r. 241).
Êdî nivîskar fêr bûbû ku “elmasên di nav heriyê de” bibîne (ji Frank, 2010/2017, r. 241). Bi demê re ev nêrîn bû baweriyeke nû ku gelê Rûs hema hema pîroz dikir (r. 241).
Çima karekî bêwate mirov tune dike?
Girtîgehê nîşanî Dostoyevskî da ku derfet û hêvî ji bo mirov çiqas girîng in. Hin mehkûm heta hetayê hatibûn cezakirin, lê dîsa jî hêvî dikirin ku rojekê azad bibin (Frank, 2010/2017, r. 249).
Dostoyevskî gihîşt encameke balkêş: “Mirov bi gelemperî ji ber bêxweşiyê dibe cinawir” (ji Frank, 2010/2017, r. 249).
Wî li ser wê yekê jî fikirî ku karekî bêwate çawa dikare mirov hûr bike. Mehkûmekî bifikirin ku neçar e avê her û her ji firaqekê bike firaqeke din. Li gorî Dostoyevskî, ev mehkûm piştî çend rojan an xwe dikuje an jî sûcekî dike (ji Frank, 2010/2017, r. 250).
Li gorî Frank, ev raman paşê wateyeke metafîzîkî wergirt: ji bo Dostoyevskî, gerdûneke bê Xwedê mîna cezayê kedê giran ê bêwate bû (r. 250).
Çima Dostoyevskî got “Ez tercîh dikim ku li kêleka Îsa bim”?
Piştî ku ji girtîgehê derket, Dostoyevskî nameyek ji Natalya Fonvizina re nivîsî. Di vê nameyê de yek ji gotinên wî yên herî navdar heye:
“Ez zarokê vê serdemê me, zarokê bêbawerî û gumanê […] Heta heke kesek ji min re îspat bike ku Îsa li derveyî rastiyê ye û bi rastî jî rastî li derveyî Îsa ye, wê demê ez tercîh dikim ku li kêleka Îsa bim, ne li kêleka rastiyê.” (Dostoyevskî, ji Frank, 2010/2017, rr. 250–251)
Li gorî Frank, ev “bawername” li ser du tecrûbeyên sereke yên girtîgehê ava bûye: bîranîna Marey û famkirina hêza tiştên neaqilane di jiyana mirov de (Frank, 2010/2017, r. 251).
Sirgûnkirina Dostoyevskî li Sîbîryayê çi da romanên wî?
Sirgûnkirina Dostoyevskî li Sîbîryayê bingeha psîkolojîk û olî ya romanên wî yên mezin danî. Ev çar sal ne tenê salên êş û bêazadiyê bûn; di heman demê de qonaxa veguherîna wî ya fikrî, exlaqî û manewî bûn.
Xalên sereke
- Dostoyevskî ji 1850 heta 1854an li Omskê ma û di nav mehkûmên gundî de nefret û tenêtiyeke giran jiya.
- Bîranîna Gundî Marey nêrîna wî ya li ser gelê Rûs guhert û bû bingeha baweriya wî ya nû.
- Ramanên wî yên li ser hêvî, azadî û Îsa ji tecrûbeya girtîgehê derketin û paşê ketin romanên wî.
Bixwînin jî: Îdamkirina Sexte ya Dostoyevskî: Pênc Deqeyên li Meydana Semenovski · Analîza Sûc û Ceza: Çima Raskolnikov Kuşt?
Çavkanî
Frank, J. (2017). Dostoyevskî: Nivîskarekî serdema xwe (M. Petrusewicz, Ed.; Ü. İnce, Werger.; çapa 2.). Weşanxaneya Everest. (Berhema orîjînal di sala 2010an de hatiye weşandin.)
About the Author
