Destpêk: Ramana Siyasî ya Lev Tolstoy
Lev Nikolayeviç Tolstoy, yek ji nivîskar û ramanwerên herî girîng ên Rûsyaya sedsala nozdehan, di salên dawî yên jiyana xwe de rexneyek bingehîn li ser dewlet, desthilatdarî, şer û neheqiya civakî pêş xist. Ramana siyasî ya Tolstoy, nemaze di rojnameyên wî yên kesane yên salên 1895–1910an de, pirsgirêkên siyasî bi prensîbên exlaqî û hînkirinên Mizgîniyê re girê dide.
Tolstoy siyaseta kevneşopî wekî amûrek ji bo parastina berjewendiyên desthilatdar û dewlemendan dinirxand. Ji ber vê yekê, ew bawer dikir ku reformên qanûnî û guhertinên parlamenter bi tenê nikarin bingehên neheqiya civakî hilweşînin. Li şûna wan, wî guherîna exlaqî ya kesane, redkirina şîdetê û serbixwebûna wijdanî wekî rêyên bingehîn ên veguherîna civakê pêşniyar dikir.
Di vê çarçoveyê de, ramana siyasî ya Tolstoy bi sê mijarên sereke ve girêdayî ye: rexneya dewletê, anarşîzma Xiristiyanî û redkirina şîdetê. Herwiha, nêrîna wî ya li ser milkê axê û pergala aborî nîşan dide ku ew pirsgirêkên siyasî ji neheqiya maddî ya di nav civakê de cuda nedikir.
1. Dewlet wekî Amûra Zorê û Sûdmendiya Elîtan
Tolstoy dewletê ne wekî saziyek bêalî, lê wekî rêxistinek ku bi hêz, ceza û tehdîdê xwe diparêze, dinirxand. Li gorî wî, dewlet ji bo domandina desthilatdariya xwe xizmeta artêşê, dadgehên cezayî, bac û qanûnên milkê taybet dike.
Di vê nêrînê de, dewlet ne tenê rêxistina jiyana hevbeş e. Berevajî vê yekê, ew dikare bibe amûrek ku bi navê qanûnê neheqiyê rewa nîşan dide û berjewendiyên komek biçûk diparêze. Ji ber vê yekê, Tolstoy mekanîzmayên zorê yên dewletê wekî mijarek exlaqî dinirxand.
Di hin rexneyên xwe yên tund de, Tolstoy dewletê bi komek talanker û dizan re berhev dike. Lê ji bo ku ev îfade wekî vegotineke rasterast a rojnameyên wî were pêşkêşkirin, divê nivîsa orîjînal û rûpela wê di çapemeniya bingehîn de bê kontrolkirin.
Herwiha, Tolstoy bawer dikir ku qanûn bi tenê ji ber ku dewletê wan derxistiye, nebe sedemek têrker ji bo pejirandina wan. Li gorî wî, kes divê pêşî bipirse ka kiryarek rast e an xelet, ne ku tenê qanûn wê destûr dide an qedexe dike.
2. Anarşîzma Xiristiyanî: Azadiya Wijdanê li Pêş Desthilatdariyê
Anarşîzma Xiristiyanî ya Tolstoy li ser baweriya ku mirov divê jiyana xwe li gorî hînkirinên Îsa Mesîh û prensîba evînê rêxistin bike, ava dibe. Ev nêrîn ne tenê rexneyek li ser dewletê ye, lê di heman demê de bangewaziyek e ji bo avakirina têkiliyên civakî yên bê zor û bê zordestî.
Tolstoy bawer dikir ku hînkirina bingehîn a Îsa, nemaze evîna dijmin û redkirina bersivdana şîdetê bi şîdetê, bi bingehên dewleta modern re nakokiyek çêdike. Ji ber vê yekê, ew bawer dikir ku mirov nikare bi awayekî exlaqî hem şîdetê red bike hem jî beşdarî saziyên ku şîdetê pêk tînin bibe.
Lê belê, anarşîzma wî bi hemû cureyên anarşîzma siyasî re yek nîne. Tolstoy ne dixwest tenê dewletê bi saziyek din a desthilatdar biguherîne. Armanca wî ew bû ku mirov ji bo biryarên xwe berpirsiyar be û têkiliyên xwe li ser dilsozî, hevkarî û azadiya wijdanê ava bike.
Ji aliyekî din ve, ev helwest nîşan dide ku Tolstoy guherîna civakî ji hundirê mirovan dest pê dike. Li gorî wî, civakeke rastî ya azad nikare tenê bi guhertina qanûnan were avakirin; divê mirov jî têkiliya xwe bi hêz, milk û berpirsiyariyê re ji nû ve binirxîne.
3. Çima Tolstoy Beşdariya Siyasî ya Kevneşopî Red Dikir?
Tolstoy hilbijartin, parlamentoyê û beşdariya di rêveberiya dewletê de bi guman dinirxand. Wî bawer dikir ku kesên ku beşdarî van mekanîzmayan dibin, dikarin bêyî ku bixwazin, piştgiriyê bidin pergala ku li dijî prensîbên wan ên exlaqî ye.
Ji ber vê yekê, ew li dijî fikra ku mirov dikare dewletê bi tenê bi hilbijartinan an reformên parlamenter veguherîne rawesta. Li gorî nêrîna wî, dema ku bingehên desthilatdariyê li ser zor û tehdîdê dimînin, guhertinên rûkî nikarin neheqiyên bingehîn çareser bikin.
Bi vê yekê, Tolstoy siyaseta kevneşopî wekî çalakiyek ku mirov dikare di nav wê de bi awayekî bêhiş beşdarî domandina neheqiyê bibe, rexne dikir. Lê nêrîna wî ji vê yekê wêdetir diçe: ew dixwest kes bi kirinên rojane, hilbijartinên exlaqî û redkirina hevkariyê bi saziyên zordest re, li ser civakê bandorê bike.
Dîsa jî, divê em cudahiya di navbera redkirina beşdariya siyasî ya Tolstoy û beşdariya siyasî ya tevgerên reformxwaz de biparêzin. Gelek reformxwaz dixwazin saziyên heyî ji hundir ve biguherînin, lê Tolstoy pirsê bingehîntir dike: gelo mirov dikare bi amûrên zorê civakeke bê zor ava bike?
4. Rexneya Şoreşên Bihêz û Terora Siyasî
Ramana siyasî ya Tolstoy ne tenê şîdeta dewletê, lê şîdeta tevgerên şoreşger jî rexne dike. Ew bawer dikir ku bombebarankirin, teror û serhildanên çekdar dikarin zilmê zêde bikin, ji ber ku desthilatdar bi gelemperî şîdeta dijberan wekî hincetê bikar tînin da ku zexta xwe xurtir bikin.
Li gorî vê nêrînê, guherîna kesên ku desthilatê digirin, bi xwe nayê wateya guherîna pergala desthilatdariyê. Heke şoreşger piştî serketinê heman amûrên zorê bikar bînin, dibe ku ew jî bibe beşek ji pirsgirêka ku dixwestin çareser bikin.
Ji ber vê yekê, Tolstoy bi nêrînên ku şîdetê wekî rêya sereke ya azadiyê pêşkêş dikin re li hev nedihat. Ew di şûna wê de li ser guherîna exlaqî, berxwedana bêşîdet û redkirina hevkariyê digeriya.
Herçend ev helwest bi gelek tevgerên şoreşger ên wê serdemê re nakok bû, lê di dîroka ramana siyasî de girîng e. Tolstoy pirsê dixe pêş ku gelo armanceke dadperwer dikare bi rêbazên ne dadperwer were bidestxistin.
5. Berxwedana Bêşîdet û Mafê Redkirina Leşkeriyê
Berxwedana bêşîdet yek ji bingehên sereke yên ramana siyasî ya Tolstoy e. Wî bawer dikir ku kes dikare li dijî zordariyê raweste bêyî ku şîdetê bikar bîne. Ev berxwedan dikare bi gotina rast, redkirina fermana neexlaqî û veneguhastina berpirsiyariya wijdanî ji bo desthilatdar pêk were.
Di vê çarçoveyê de, Tolstoy mafê redkirina leşkeriyê ji aliyê wijdanê ve girîng dinirxand. Kesên ku ji ber baweriyên xwe yên exlaqî an olî red dikirin çek hilgirin, ji bo wî nimûneyên kesên ku di navbera fermana dewletê û berpirsiyariya kesane de biryara xwe didin bûn.
Lê belê, Tolstoy redkirina leşkeriyê tenê wekî biryareke kesane nedidît. Ew vê kirinê bi rexneya xwe ya li ser şer û mekanîzmayên ku mirovan ji bo kuştina hevdu amade dikin re girêdida. Bi vî awayî, redkirina leşkeriyê dikare bibe rengekî berxwedana exlaqî ya li dijî şîdeta rêxistinkirî.
Herwiha, ramana wî ya bêşîdetiyê paşê li ser gelek ramanwer û çalakvanên aştiyê bandor kir. Mahatma Gandhi, ji bo nimûne, bi nivîsên Tolstoy re têkilî danî û di pêşxistina ramana xwe ya berxwedana bêşîdet de ji hin prensîbên wî sûd wergirt.
6. Milkê Axê û Edaleta Aborî: Bandora Henry George
Di ramana siyasî ya Tolstoy de, rexneya dewletê bi rexneya milkê taybet ê axê re têkildar e. Ew bawer dikir ku kontrolkirina axê ji aliyê kesên taybet ve dikare gundiyan ji çavkaniyên bingehîn ên jiyanê bêpar bihêle û cudahiya aborî xurtir bike.
Di vê mijarê de, Tolstoy ji teoriyên Henry George, aborînasekî Amerîkî, bandor wergirt. George pêşniyar dikir ku dewlet ji nirxa axê bacê bistîne, da ku sûda ku ji geşedana civakê çêdibe, tenê di destê xwediyên axê de nemîne. Ev model bi navê Bacê Yekane (Single Tax) tê naskirin.
Tolstoy vê pêşniyarê wekî rêyek ji bo kêmkirina neheqiya aborî nirxand. Li gorî wî, gihîştina axê bi jiyana mirovan, azadiya wan û mafê wan yê kar û hilberînê ve girêdayî ye. Ji ber vê yekê, milkê axê ji bo wî mijarek tenê aborî nebû, lê pirsgirêkek exlaqî û siyasî jî bû.
Di heman demê de, Tolstoy hewl da ku ramanên George bigihîne desthilatdarên Rûsyayê, di nav de Çar Nikolayê II, serokwezîr Pyotr Stolypin û hin endamên Duma. Ev hewldan nîşan dide ku herçend Tolstoy bi gelemperî saziyên dewletê rexne dikir, ew dîsa jî hewl dida ku bi nîqaş û gotinê li ser biryarên wan bandorê bike.
7. Tolstoy û Têkiliya Exlaqê bi Siyasetê re
Di ramana siyasî ya Tolstoy de, exlaq û siyaset ji hev cuda nînin. Ew bawer dikir ku kirinên siyasî divê li gorî heman prensîbên ku têkiliyên kesane rêxistin dikin werin nirxandin: rastî, evîn, dilovanî û redkirina zordariyê. Ev nêrîn di teoriya estetîk a Tolstoy de jî xuya dibe, ku huner jî bi pîvanên exlaqî dinirxîne.
Ji ber vê yekê, ew li dijî fikra ku armanceke siyasî dikare her amûrekê rewa bike rawesta. Heke kesek ji bo avakirina civakeke dadperwer şîdetê bikar bîne, ew dikare di heman demê de bingehên exlaqî yên armanca xwe jî binpê bike.
Lê belê, nêrîna Tolstoy pirsên dijwar jî derdixe holê. Mînakî, di rewşên ku mirovên bêpar rastî zordariyê tên de, gelo berxwedana bêşîdet dikare bi tenê hemû awayên zilmê rawestîne? Tolstoy bersiva xwe di prensîba redkirina şîdetê de dibîne, lê nîqaşa li ser bandora pratîkî ya vê rêbazê di ramana siyasî de berdewam dike.
Bi vê yekê, ramana Tolstoy ji rexneyeke li ser dewletê wêdetir diçe. Ew bang li mirovan dike ku berpirsiyariya xwe ya exlaqî biparêzin û destûrê nînin ku fermana saziyekê bibe cihê wijdana wan.
Encam
Ramana siyasî ya Tolstoy di salên 1895–1910an de li ser rexneya desthilatdariya dewletê, anarşîzma Xiristiyanî, redkirina şîdetê û mafê wijdanê ava dibe. Ew bawer dikir ku neheqiya civakî tenê bi guhertina qanûn an rêveberan çareser nabe; divê mirov têkiliya xwe bi hêz, milk û berpirsiyariyê re jî biguherîne.
Herwiha, rexneya wî ya li dijî terora şoreşger û şîdeta dewletê nîşan dide ku ew azadiyê bi redkirina zorê û pêkanîna prensîbên exlaqî re girêdida. Di heman demê de, piştgiriya wî ji bo reforma axê ya Henry George nîşan dide ku edaleta aborî ji bo wî beşek bingehîn a edaleta siyasî bû.
Di encamê de, ramana siyasî ya Tolstoy pirsên girîng derbarê bingehên rewa yên desthilatdariyê, berpirsiyariya kesane û têkiliya di navbera armanc û amûran de derdixe holê. Bandora wî ya li ser ramanên paşerojê yên bêşîdet jî nîşan dide ku rexneya exlaqî dikare bibe çavkaniyek girîng ji bo nîqaşên siyasî û civakî.
Ji bo pêşveçûna exlaqî ya Tolstoy di heman salan de, binêrin: Tolstoy’un Dîtin û Exlaqê di Salên Dawî yên Jiyana Wî (1895–1910): Evîn, Wijdan û Bêşîdetî.
Çavkanî û Lîsteya Çavkaniyan
- Christian, R. F. (ed.). Tolstoy’s Diaries, Volume 2: 1895–1910. Faber & Faber.
- Tolstoy, Leo. The Kingdom of God Is Within You. 1894. Berhema sereke ya Tolstoy li ser bêşîdetî, wijdan û rexneya desthilatdariya dewletê.
- Tolstoy, Leo. On Anarchy. 1900. Nivîsa wî ya li ser dewlet, zor û anarşîzma exlaqî.
- Tolstoy, Leo. The Law of Love and the Law of Violence. 1908. Berhemeke girîng ji bo fêmkirina rexneya wî ya şîdetê û desthilatdariyê.
- George, Henry. Progress and Poverty. 1879. Çavkaniya bingehîn a teoriyên George yên li ser milkê axê û reforma bacê.
About the Author
