Bersivek kurt
Di dema Doza Dreyfusê de, Émile Zola ji bo parastina Alfred Dreyfus li dijî hêzên siyasî û leşkerî derket. Di encamê de, Zola ne tenê bi dadgehê re ket pevçûnê, lê ji welatê xwe jî dûr ket. Lêbelê, sirgûna wî têkiliya di navbera nivîskaran, azadiya fikrê û berpirsiyariya exlaqî de mijarek girîng derxist holê. Ev nivîs nîşan dide ka Komara Edebiyatê çawa bû hêzeke exlaqî.
“Komara Edebiyatê” çi ye û çima girîng e?
Di sernavê beşa heftemîn a pirtûka xwe de, Michael Rosen têgeha “The Republic of Letters” bi kar tîne. Ev têgeh cîhaneke rewşenbîrî ya navneteweyî vedibêje ku tê de nivîskar, rojnamevan û mêjûnas dikarin fikirên xwe parve bikin û li ser mijarên giştî nîqaş bikin.
Di vê çarçoveyê de, edebiyat tenê çalakiyeke hunerî nîne. Herwiha, ew dikare bibe qadeke civakî ku mirov lê li ser dadmendî, maf û azadiyê biaxivin. Ji ber vê yekê, gava Zola ji bo Alfred Dreyfus dengê xwe bilind kir, ew li derveyî çarçoveya romanên xwe derket.
Çima doza Dreyfusê bû mijareke ji sînorên Fransa derbas dibû?
Alfred Dreyfus, efserê Cihû yê artêşa Fransayê, di sala 1894an de bi sûcdariya sîxuriyê hat mehkûmkirin. Zola bawer dikir ku di vê dozê de bêedaletî û dij-Cihûperestî roleke girîng dilîstin.
Ji ber vê yekê, di 13ê Çileya 1898an de, rojnameya L’Aurore nivîsa wî ya navdar “J’Accuse…!” weşand. Zola di vê nameya vekirî de saziyên hêzdar ên Fransayê bi sûcdariyên giran tawanbar kir. Lêbelê, ev gav ji bo wî bihatir nebû: dadgehê ew bi îftirayê sûcdar dît û cezayê girtîgehê da wî.
Di encamê de, Zola di Tîrmeha 1898an de çû Îngilîstanê. Lê sirgûna wî ne tenê dûrketinek ji Fransa bû; ew herwiha bû ceribandineke girîng ji bo azadiya gotinê û berpirsiyariya nivîskar.
Çawa piştgiriya rewşenbîran dikare li dijî bêedaletiyê raweste?
Pirtûka Rosen balê dikişîne ser wê yekê ku Zola di dema sirgûnê de jî ji bûyerên siyasî dûr nebû. Ew bi nameyan û têkiliyên xwe re di nav tora rewşenbîran de ma. Her çend sirgûnê wî ji navenda siyasî ya Parîsê dûr xist, lê nîqaşên li ser Dreyfusê berdewam kirin.
Ji aliyekî din ve, vê bûyerê nîşan da ku navdariya nivîskarekî dikare bandorek siyasî çêbike. Lê navdarî bi tena serê xwe bes nake; nivîskar divê di dema krîzê de jî biryara xwe bide û encamên wê qebûl bike.
Di heman demê de, “Komara Edebiyatê” têgeheke bêkêmasî nîne. Rewşenbîr dikarin piştgirî bidin hev, lê herwiha dikarin li ser siyasî û exlaqî ji hev cuda bibin. Ji ber vê yekê, girîngiya wê di azadiya nîqaşê û derfetên parvekirina fikran de ye.
Ev çîrok ji bo nivîskarên îroyîn çi dibêje?
Çîroka Zola nîşan dide ku nivîskar dikare di civakê de roleke ji nivîsandina romanê mezintir bigire. Dema ku saziyên hêzdar rastiyê veşêrin an kesek bêedaletiyê bibîne, nivîskar dikare bi lêkolîn, rexne û gotina rastiyê bersivê bide.
Bêguman, her nivîskar ne hewce ye ku bibe aktorê siyasî. Lêbelê, mînaka Zola pirsê vedike: gava bêedaletî li ber çavan e, bêdengî jî dikare encameke exlaqî hebe?
Ji bo ku hûn Komara Edebiyatê bi pirsa helwesta edebiyatê re bidin ber hev, binêrin: Di Realîzma Çehov de Rastî û Bêalîbûn: Ma Divê Edebiyat Helwesteke Siyasî Bigire?.
Xalên sereke
- “Komara Edebiyatê” têgeha têkiliyên fikrî û edebî yên navneteweyî ye.
- Zola bi parastina Dreyfusê berpirsiyariya civakî ya nivîskar nîşan da.
Çavkanî û xwendina zêde: Michael Rosen, The Disappearance of Émile Zola: Love, Literature and the Dreyfus Case (2017), beşa 7; malpera fermî ya Michael Rosen.
About the Author
