Bersivek kurt
Di salên dawî yên jiyana xwe de (1895–1910), Lev Tolstoy têgihiştina xwe ya li ser dîn û exlaq, li ser bingeha evîn, wijdan, aştîxwazî û azadiya aqil ava kir. Ew dogmayên Dêra Ortodoks red dikir û bawer dikir ku dînê rastîn ne di ayîn û merasîmên olî de, lê di başbûnê, pêşveçûna exlaqî û evîna ji bo hemû mirovên de xwe nîşan dide.
Tolstoy çima dogmayên Dêrê red dikir?
Di salên dawî yên jiyana xwe de, Tolstoy bi awayekî radîkal ji hînkirinên sazûmanî yên Dêrê û dogmayên wê dûr ket. Ew bawer dikir ku bingehê jiyana mirovî divê li ser prensîbên exlaqî yên gerdûnî, wijdan, evîn û redkirina şîdetê were avakirin.
Dogma û keramet çima rastiyê asteng dikin?
Tolstoy ayînên Dêra Ortodoks, baweriya bi kerametên olî û dogmayên wekî Sêyemînî (Teslîs) wekî hêmayên ku dikarin aqil û wijdanê mirovê binpê bikin, dinirxand. Li gorî wî, hin hînkirinên olî ji bo ku tirsên mirov li hember mirin û hebûnê sivik bikin, wekî dermaneke sêhrî têne pêşkêşkirin.
Herwiha, Tolstoy hînkirina dogmayên bêbingeh ji zaroktiyê ve rexne dikir. Ew vê yekê dişiband hînkirina zarokekî ku 2 + 2 = 5 e. Li gorî wî, ferzkirina baweriyên ku li dijî aqilê mirovî ne, dikare şiyana ramînê ya zarokê heta dawiya jiyana wî zirardar bike.
Dîn û exlaq li gorî Tolstoy: dînê rastîn çi ye?
Xwedê û evîn çawa bi hev ve girêdayî ne?
Ji bo Tolstoy, Xwedê çavkaniya başiya mutleq, evînê û hebûna gerdûnî û manewî ye. Mirov ne bi pêkanîna merasîmên olî, lê bi evîna xwe ya ji bo mirovên din dikare nêzî Xwedê bibe. Ji ber vê yekê, ji bo Tolstoy evîn ne tenê hestek kesane ye; ew bingeha dîn û exlaq e.
Çima pêşketina exlaqî ji pêşketina teknîkî girîngtir e?
Tolstoy armanca bingehîn a jiyanê ne di pêşketina zanistî û teknolojîk de, lê di pêşketina hundirîn a mirov de didît. Li gorî wî, mirov divê ew hêza xwe ya manewî û hêlika xwedayî ya di hundirê xwe de azad bike, xwe ji aliyê exlaqî ve baştir bike û evîna xwe ji bo kesên din zêde bike.
Ji ber vê yekê, dîn û exlaq ji bo Tolstoy ne teoriyeke tevlihev in ku tenê pispor dikarin fam bikin. Ew felsefeyeke jiyanê ne ku her mirov dikare wê fêm bike û di jiyana xwe de pêk bîne.
Tolstoy çima li hember şîdetê rawestiyan?
Prensîba bêşîdetiyê çi ye?
Yek ji bingehên sereke yên ramana Tolstoy prensîba «li hember xirabiyê bi hêza şîdetê rawestiyan» bû (non-resistance to evil by force). Ew bawer dikir ku mirov divê li hember xirabiyê bi şîdetê bersiv nede.
Li gorî vê nêrînê, Tolstoy şer, leşkeriya mecbûrî, dadgeh, îdam û xwedîtiya taybet a axê red dikir. Ew van saziyên civakî wekî amûrên ku dikarin zilmê bidomînin û azadiya exlaqî ya mirov sînordar bikin, dinirxand.
Gelo şoreş dikare xirabiyên civakî ji holê rake?
Tolstoy bawer dikir ku şîdeta şoreşgerî û mekanîzmayên siyasî bi tena serê xwe nikarin pirsgirêkên kûr ên civakê çareser bikin. Ji ber vê yekê, ew guhertina hişmendiya olî û exlaqî wekî rêya rastîn a veguherîna civakê didît.
Bi gotineke din, civakeke adiltir tenê bi guhertina qanûn û desthilatdariyê pêk nayê. Pêdivî ye ku kes bi xwe jî têgihiştina xwe ya derbarê evînê, berpirsiyariyê û mafên mirovên din de biguherîne.
Tolstoy çawa felsefeyên Rojhilatê bi exlaqê gerdûnî re girêdide?
Di salên pîrtiya xwe de, Tolstoy bi kûrahî li ser kevneşopiyên felsefî û olî yên cihêreng xebitî. Di nav wan de Konfûçyûsî, Daoyîzm, Budîzm û Hinduîzm jî hebûn. Armanca wî ew bû ku prensîbên exlaqî yên hevpar ên di nav kevneşopiyên cihêreng de bibîne.
Çima Tolstoy berhemên berhevkirinê amade kir?
Ji bo ku mîrateya exlaqî ya hevpar a mirovahiyê berhev bike û bi xwendevanan re parve bike, Tolstoy berhemên wekî A Cycle of Reading (Zencîreya Xwendinê) û For Every Day (Ji bo Her Rojê) amade kir.
Di van berheman de, ew fikir û gotinên nivîskar, ramyar û hînkerên kevneşopiyên cihêreng ên olî û felsefî li hev anî. Bi vî awayî, ew dixwest nîşan bide ku, tevî cudahiyên di dogma û ayînên olî de, gelek kevneşopî di warê evînê, dilovanî, edalet û berpirsiyariya mirovan de li hev tên.
Li gorî Tolstoy, dîn û exlaq nikarin ji hev werin qetandin. Ji ber vê yekê, baweriyên olî divê ji dogmayên taybet û şertên derveyî xwe rizgar bikin û li ser rastiyên exlaqî yên hevpar bigihîjin hev.
Xalên sereke
- Evîn û wijdan: Tolstoy bawer dikir ku dînê rastîn di evîna ji bo mirovên din, başbûna exlaqî û azadiya aqil de xwe nîşan dide.
- Bêşîdetî û exlaqê gerdûnî: Ew şer, zilm û zorê red dikir û digot ku guhertina rastîn bi veguherîna hişmendiya mirov dest pê dike.
Çavkanî û çavkaniya lêkolînê
R. F. Christian (ed.), Tolstoy’s Diaries, Volume 2: 1895–1910, Faber & Faber.
Kîjan tomarên rojnameya Tolstoyê vê nêrînê piştgirî dikin?
- 1895 (3 Çile, 21 Sibat û notên din ên salê): Jiyan wekî pêvajoyeke xwe-pêşxistinê, redkirina leşkeriyê û bêşîdetî.
- 1898 (21 Adar û 17 Tîrmeh): Pêdiviya guhertina hişmendiya olî, Xwedê, aştîxwazî û paqijiya exlaqî.
- 1899 (27 Cotmeh): Şer, dadgeh û redkirina leşkeriyê ji ber sedemên wijdanî.
- 1900 (1 Çile, 30 Tebax, 5 Cotmeh û 27 Cotmeh): Hînkirina dogmayan ji zarokan re, mînaka
2 + 2 = 5, armanca jiyanê, klasîkên Çînî û têgihiştina dînê rastîn. - 1901 (28 Adar û 10 Cotmeh): Dogmayên Dêrê wekî dermaneke sêhrî û jiyana ku ji Xwedê re hatiye terxankirin.
- 1902 (11 Berfanbar): Paqijkirina Xirîstiyantiya ku ji bingehên xwe dûr ketiye û avakirina baweriyeke rastîn.
- 1903 (14 Mijdar): Wateya pêşketinê û hêlika xwedayî ya di hundirê mirov de.
- 1904 (28 Çile û 15 Îlon): Têkiliya di nav şer û dînê de û berhevokên exlaqî.
- 1906 (30 Tîrmeh): Xwedê wekî çavkaniya qanûna manewî.
- 1907 (20 Cotmeh): Xebatên amadekirina berhevokên exlaqî ji bo zarokan.
- 1909 (19 Hezîran, 19 Mijdar û 30 Mijdar): Xwedîtiya axê, Xwedê wekî evîn û yekîtiya baweriyên gerdûnî.
About the Author
