Îdamkirina sexte ya Dostoyevskî bûyerek bû ku jiyana nivîskarî dike du beşan. Sibê 22ê Kanûna Pêşîn a sala 1849an, endamên Koma Petraşevskî birin Meydana Semenovski. Wan fikirî ku dê bên gulebarankirin. Lê di kêliya dawî de, fermana efûya tsar hate xwendin. Joseph Frank vê bûyerê gav bi gav ji nû ve ava dike. Ew ji bo vê yekê bîranînên şahidên wê demê bi kar tîne (Frank, 2010/2017, r. 204–210).
Darazkirin û lîstikeke ku ji berê ve hatibû amadekirin
Dadgeha leşkerî û sivîl di 16ê Mijdara 1849an de biryara xwe da. Panzdeh sûcdar, di nav wan de Dostoyevskî jî, bi cezayê îdamê bi gulebarankirinê hatin mehkûmkirin (Frank, 2010/2017, r. 203). Yek ji sûcên wan xwendina bi dengê bilind a nameya qedexekirî ya Belînskî bû.
Lê di rastiyê de, cezayê wan ji berê ve kêmkirî bû. Ji Dostoyevskî re çar sal kedxebitîna bi zorê û paşê xizmeta leşkerî hatibû birêvebirin (Frank, 2010/2017, r. 204). Lêbelê, tsar dixwest ku heta kêliya dawî tu agahî li girtiyan neyê dayîn. Li gorî Frank, Nikolasê Yekemîn “bûyer wek derhênerê orkestrayê bi rê ve dibir” (Frank, 2010/2017, r. 204).
Îdamkirina sexte ya Dostoyevskî gav bi gav
Piştî heşt mehan zîndanê, girtiyan bi erebeyan birin meydanê. Tu kes ji wan bawer nedikir ku dê bên îdamkirin (Frank, 2010/2017, r. 205). Meydan bi berfê ve hatibû nixumandin û leşkeran xwe di şeklê çargoşeyekê de rêz kiribûn. Di nav meydanê de dikek hebû ku bi perdeyek reş hatibû nixumandin (r. 206).
Karbidestek nêzîkî nîv saetê sûc û ceza dixwend. Girtiyan her dem heman hevokê dibihîst: “Dadgeha Cezayên Giran ji bo hemûyan cezayê îdamê bi gulebarankirinê biryardar kiriye” (ji Frank, 2010/2017, r. 207, hatî vegotin).
Dostoyevskî ji hevalê xwe Durov re got: “Ne mimkûn e ku em bên îdamkirin.” Lê Durov erebeyek nîşan da ku wî ew wek tabûtekê didît (r. 207).
Piştre, li şûna kefenan, cilên spî yên gundiyan li girtiyan kirin. Kahînek wan vexwend ku tobe bikin. Kesî tobe nekir; lê tewra ateîstên herî tund jî xaç maç kirin (Frank, 2010/2017, r. 207).
Sê girtiyên yekem ên ku bi stûnên darîn ve hatin girêdan
Petraşevskî, Mombellî û Grigoryev bi stûnan ve hatin girêdan. Dostoyevskî di nav koma duyemîn de bû. Ew li benda nêzîkbûna dorê xwe bû (Frank, 2010/2017, r. 208). Piştî gelek salan, wî wê kêliyê ji Orest Miller re wiha vegot:
“Tenê tirsên nepenî hîs dikir; di hişê wî de tiştek din tune bû, ji bilî vê fikrê ku dibe ku piştî pênc deqeyan ew biçin cîhanek nenas û bi tevahî cuda” (ji Frank, 2010/2017, r. 208, hatî vegotin).
Li gorî şahidiya Durov, Dostoyevskî ji ateîstê Speşnev re got: “Em ê bi Îsa re bin.” Bersiva Speşnev kurt bû: “Komek toz” (ji Frank, 2010/2017, r. 209, hatî vegotin). Li gorî Frank, ev diyaloga kurt “baweriya êşdar û bêewle” ya Dostoyevskî baş nîşan dide (r. 209).
Bendewarî nêzîkî deqeyekê dom kir. Piştre boriyê vekişînê lêdan. Dostoyevskî, ku berê efserê leşkerî bû, zû fêm kir ku jiyana wî hatibû efûkirin (Frank, 2010/2017, r. 209). Lê Grigoryev piştî vê ezmûnê hişê xwe bi tevahî winda kir. Ew êdî qet baş nebû (r. 209).
Piştî îdamkirina sexte ya Dostoyevskî: “Jiyan diyariyek e”
Dostoyevskî gava vegeriya hucreya xwe, yekser ji birayê xwe Mihail re nameyek nivîsî. Li gorî Frank, piştî vê bûyerê nêrîna dinyayî ya berê ya nivîskar guherî. Li şûna wê, “pirsên lanetkirî” cih girtin (Frank, 2010/2017, r. 210). Rêzikên herî balkêş ên nameyê ev in:
“Jiyan diyariyek e, jiyan kêfxweşî ye, her kêliya jiyanê kêfxweşiyeke bêdawî ye! […] Niha, dema ku jiyana min diguhere, ez bi awayekî nû ji nû ve ji dayik dibim, birayê min!” (Dostoyevskî, ji Frank, 2010/2017, rr. 211–212, hatî vegotin)
Di heman nameyê de, nivîskar tirsa xwe ya ji nikarîna nivîsandinê jî eşkere dike: “Erê, heke nikaribim binivîsim, nikarim bijîm” (ji Frank, 2010/2017, rr. 210–211, hatî vegotin).
Piştî gelek salan, wî bîranînek ji jina xwe ya duyemîn re vegot. Di wê rojê de, di hucreya xwe de, bi dengê xwe yê herî bilind stran gotibû (r. 211).
Lêborîn û “exlaqê navbera du kêliyan”
Li gorî Frank, girîngiya lêborîn û evînê di hunera Dostoyevskî de ji vê ezmûnê çêbû. Nivîskar bi xwe “bêparastinî û dawîbûna tirsnak a hebûna mirovî” hîs kiribû (Frank, 2010/2017, r. 212).
Frank vê nêrîna exlaqî bi “exlaqê navbera du kêliyan” a Xirîstiyanên destpêkê re dişibîne. Dema ku bawer dikirin dawiya dinyayê nêzîk e, “ji bo tiştekî din dem tune ye, ji bilî maçkirina dawî ya lihevhatinê” (r. 212).
Ev ezmûn, gelek sal şûnda, di romana Êxlaq (Budala) de ji nû ve derket holê. Prens Mişkin hestên zilamekî vedibêje ku berî îdamkirinê tenê pênc deqeyên wî mane (Frank, 2010/2017, rr. 208–209).
Bi kurtasî, îdamkirina sexte ya Dostoyevskî birînek bû ku di paşxaneya hemû romanên wî yên mezin de cih digire.
Bixwînin jî: Sirgûnkirina Dostoyevskî li Sîbîryayê: Çar Salên li Girtîgeha Omskê · Analîza Romana Êx: Prens Mişkin û «Mirovê Herî Bedew»
Çavkanî
Frank, J. (2017). Dostoyevskî: Nivîskarekî serdema xwe (M. Petrusewicz, Ed.; Ü. İnce, Wer.; çapa 2.). Weşanên Everest. (Berhema orîjînal di sala 2010an de hatiye weşandin.)
About the Author
