Berhema Lev Nikolayeviç Tolstoy, bi navê Huner Çi ye? (Что такое искусство?), tenê redkirina modelên estetîk ên ku li ser kêfê disekinin di ramana estetîk a Rojava de nîne. Di heman demê de, ew çarçoveyeke teorîk û mînakên diyar ên “hunera rastîn û baş” pêşkêş dike ku mirovahiyê ber bi yekîtiya hestyarî ya gerdûnî ve dibin. Li gorî Tolstoy, berhemek ku ji aliyê teknîkî ve hestan digihîne kesên din, “huner” e; lê nirxa naverokî û exlaqî ya hestên ku tên veguhastin, bi bingehî ve girêdayî hişmendiya olî (religious perception) ya serdema ku em tê de dijîn e.
Ji ber ku hişmendiya olî ya serdema me li ser vê prensîbê ye ku “hemû mirov zarokên Xwedê ne û divê wek bira û xwişk bi hev re bibin yek”, Tolstoy nivîskarên wekî Victor Hugo, Charles Dickens û Fyodor Dostoyevskî ku xizmeta vê hişmendiyê dikin, wekî afirînerên berhemên şaheser ên hunera xirîstiyanî ya rastîn û bilind bi cih dike.
1. Çarçoveya Teorîk a Hunera Rastîn: Hişmendiya Olî, Vegirtina Hestyarî û Nirxandina Hunerê (Beşên V, XV û XVI)
Tolstoy hunerê ji têgihiştina razber a bedewiyê û ji lêgerîna kêfa kesane cuda dike. Ew hunerê wekî qadeke ragihandinê ya bingehîn a jiyanê pênase dike ku di navbera mirovan de vegirtina hestyarî (infection / contagion) pêk tîne. Serkeftina teşeyî ya berhemekê û hêza wê ya vegirtina hestyarî li ser sê şertên bingehîn radiwestin:
- Xweserî û taybetiya hesta ku tê veguhastin (distinctiveness),
- Zelaliya veguhastinê (clarity),
- Dilpakî û samimiyeta hunermendê (sincerity).
Lê serkeftina teşeyî bi tenê nikare taybetiya exlaqî ya hestê diyar bike. Pîvana sereke ya nirxandina naveroka hunerê hişmendiya olî ya serdemê ye. Hişmendiya olî wekî îşaretek ku riya pêşveçûna manewî ya civakê nîşan dide, kar dike. Hişmendiya olî ya serdema nûjen armanc dike ku mirov, bêyî cudahiyên çînî, neteweyî an nijadî, di yekîtiya biratiya gerdûnî (brotherly union) de li hev bîne.
Li ser vê bingehê, Tolstoy “hunera baş” a serdema me dike du kategoriyên sereke (Beşa XVI):
– Hunera Olî: Berhemên ku ji evîna Xwedê û mirovahiyê çêdibin û hestên ku mirovan ber bi biratiya gerdûnî û yekîtiyê ve dibin, an jî tirs, xemgînî û dilovanî ya ku ji birîndarbûna vê evînê çêdibe, vediguhêzin.
– Hunera Rojane ya Gerdûnî: Berhemên ku hestên mirovî yên sade, wekî kêfxweşî, dilovanî û nermdilî, vediguhêzin; hestên ku hemû mirovên cîhanê, bêyî cudahiyên çînî û çandî, dikarin bi hev re parve bikin.
2. Lûtkeya Hunera Olî: Hugo, Dickens û Dostoyevskî (Beşa XVI)
Li şûna mijarên teng û xirabkirî yên hunera çîna jorîn a elîtîst—wekî serbilindî, şehweta cinsî û bêzarî ji jiyanê—Tolstoy wekî nûnerên hunera rastîn nivîskarên mezin derdixe pêş ku hestên rehmê û dadmendiyê yên hemû mirovahiyê di nav berhemên xwe de derdixin holê (Beşên IX û XVI).
Victor Hugo: Evîna Mirovî û Rûmeta Feqîran
Tolstoy berhemên Victor Hugo, Les Misérables (Bêkesên Bêpar) û Les Pauvres Gens (Mirovên Feqîr), di nav mînakên herî bilind ên hunera olî ya bi peyvan de dihesibîne. Hugo êş, derxistina ji civakê û erdemên manewî yên kesên ku di qatên herî jêrîn ên civakê de dijîn, vedigire. Ev mijar di dilê xwendevanan de hestên kûr ên dilovanî û evîna mirovahiyê çêdikin.
Li gorî Tolstoy, berhemên Hugo mîmanifestoyên hunerî ne ku îdealên Xirîstiyantiyê yên xwe-nizmdîtinê, dilovanî û wekheviyê ya gerdûnî rasterast digihînin qada hestan.
Charles Dickens: Dilovanî û Lêborîna Civakî
Berhemên Charles Dickens, wekî A Tale of Two Cities (Çîroka Du Bajaran) û The Chimes (Zengilan), ji aliyê Tolstoy ve wekî mînakên herî bihêz ên evîna Xirîstiyanî û piştgiriya civakî tên nirxandin.
Dickens bêyî ku xwe li pey lîstikên estetîk ên tevlihev bixe, bi vegotineke sade û samîmî hesta dilovaniyê li hember feqîran, zarokan û kesên bindest di dilê xwendevanan de zindî dike. Tolstoy bawer dike ku xwendevanên ji qatên cuda yên civakê dikarin hestên ku Dickens vediguhêze rasterast fam bikin; ev yek jî delîla serkeftina wî ya hunerî ya gerdûnî ye.
Fyodor Dostoyevskî: Êş, Pêşîmanî û Biratiya Mirovan
Tolstoy berhema hemdemê xwe Fyodor Dostoyevskî, bi taybetî Notes from a Dead House (Bîranînên Ji Xaniyek Miriyan), wekî yek ji mînakên herî bilind ên hunera olî dihesibîne.
Ev berhem, ku cîhana hundirîn û rûmeta mirovî ya girtiyên karên zorê, sûcdaran û kesên ji civakê hatine derxistin nîşan dide, hesta ku yek ji prensîbên herî kûr ên Xirîstiyantiyê ye vediguhêze: lêborîna sûcdaran, dilovanî û yekbûna di nav êşên hevpar de.
Dostoyevskî bi hilweşandina dîwarên xerîbiyê yên di navbera mirovan de, xwendevan di şert û mercên herî dijwar ên jiyanê de jî bi hesta biratiyê re dide nasîn.
Tolstoy her wiha romana Harriet Beecher Stowe, Uncle Tom’s Cabin (Kuliya Apê Tom), û romana George Eliot, Adam Bede, di heman kategoriya hunera olî de dinirxîne.
3. Hunera Rastîn a Rojane: Veguhastina Hestên Gerdûnî û Sade (Beşa XVI)
Li gorî Tolstoy, hunera rojane ya gerdûnî, ku şaxa duyem a hunera baş pêk tîne, hestên mirovî yên sade vediguhêze ku hemû mirovan dikarin bi hev re parve bikin, her çend ev hest di nava dersên olî de nehatibin vegotin jî.
Di edebiyatê de, romana Miguel de Cervantes, Don Quixote, komediyên Molière, romanên Dickens, The Pickwick Papers (Koma Pickwick) û David Copperfield, her wiha hin çîrokên Puşkin û Gogol, nêzîkî vê kategoriyê tên hesibandin.
Lêbelê, Tolstoy destnîşan dike ku gelek ji van berhemên nûjen pir zêde di nav hûrguliyên herêmî û avahiyên tevlihev ên çîrokê de winda dibin. Ji ber vê yekê, ew metnên sade yên bêdem û bêcih, wekî Çîroka Pêxember Yûsif (Qissaya Yûsif) ya di Mizgîniyê de, wekî modela îdeal a hunera gerdûnî pêşkêş dike.
Ev cure metn dikare ji aliyê her mirovekî li her çandekê, çi gundiyekî rûs, çi mirovekî çînî, çi afrikî, çi zarok û çi mezin, bi hêsanî were famkirin. Ji bo Tolstoy, hêza hunera rastîn di sadebûn û gihîştina wê ya rasterast a dilê mirovan de ye.
Ji bo ku hûn nêrînên Tolstoy li ser hunerê bi nirxandinên wî yên edebî re bidin ber hev, binêrin: Nirxandinên Tolstoy li ser Turgenev û Dostoyevskî: Analîzeke Zanistî ya Di Rojnameyên Wî de.
4. Encam û Nirxandin: Hunera Rastîn li gorî Tolstoy (Beşên XVI, XVIII û XX)
Analîzên Tolstoy di berhema wî Huner Çi ye? de veguherîneke radîkal di pênasekirina fonksiyona civakî û exlaqî ya hunerê de nîşan didin.
Tolstoy şanoger û nivîskarên wekî Shakespeare, her wiha Wagner û Beethoven—bi taybetî berhemên wan ên tevlihev, nezelal û elîtîst—rexne dike, ji ber ku ew bawer dike ev berhem civakê ji hev vediqetînin. Di berevajiyê de, wî Victor Hugo, Charles Dickens û Dostoyevskî wekî nûnerên “hunera rastîn û baş” bi cih dike, ji ber ku berhemên wan mirovahiyê di yekîtiya evîna biratiyê de li hev dicivînin.
Li gorî Tolstoy, hunera rastîn a pêşerojê dê ne bibe şahiyeke luksê ya komeke biçûk a elîtên xwedî îmtiyaz, lê dê bibe organeke civakî ya herî bilind ku evîna gerdûnî û yekîtiya mirovahiyê, ku hişmendiya olî ya Xirîstiyanî nîşan dide, ji qada aqil derbasî qada hestan dike.
Tolstoy, L. N. (2011). Sanat Nedir? (Çev. Mazlum Beyhan). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, Hasan Âli Yücel Klasikler Dizisi
About the Author
