Têkiliya di navbera Dostoyevskî û epilepsiyê de yek ji mijarên herî zêde nîqaşkirî yên derbarê nivîskar de ye. Êrîşên sara di beşeke mezin a jiyana wî de bi wî re bûn. Joseph Frank di vê mijarê de du tiştan ji hev cuda dike. Yek dîroka bijîjkî ye ku belge piştgirî didin. Ya din efsaneyên ku paşê hatine çêkirin in (Frank, 2010/2017, r. 69, 73). Di vê nivîsê de, em mijara «Dostoyevskî û epilepsî» bi rêza kronolojîk dişopînin. Agahiyên me ji Frank in.
Dostoyevskî û epilepsî: Teza Freud û belge
Freud di gotara xwe ya bi navê “Dostoyevskî û Bavkujî” de îdiayeke balkêş pêş xist. Li gorî wî, Dostoyevskî bihîst ku bavê wî hatiye kuştin. Wê demê wî xwe bi yekem êrişa sara ceza kir (Frank, 2010/2017, r. 69).
Frank vê tezê bi tundî rexne dike. Li gorî wî, çîroka nexweşiyê ya ku Freud dabû Dostoyevskî, “bi tevahî xeyalî ye” (Frank, 2010/2017, r. 69).
Belgeyên Frank zelal in. Dostoyevskî cara yekem di nameyên xwe de di sala 1845an de behsa sara dike. Di bîranînên hevalên wî yên akademiyê de jî tu behsa êrişeke wisa tune (Frank, 2010/2017, r. 73). Nivîskar bi sed hevalên xwe yên polê re di heman jûngeha razanê de diman. Ji ber vê yekê, veşartina êrişeke wisa dê dijwar bûya (r. 73).
Lêbelê, Frank bi tevahî hestên giştî yên Freud ên derbarê hesta sûcdariyê de red nake (r. 69).
Dostoyevskî û epilepsî: Yekem êrişa rastîn li Sîbîryayê
Li gorî Frank, nexweşî ji ber çend sedeman derket holê. Ev sedem darvekirina derewîn, şert û mercên girtîgehê û gefên Majorê zalim Krivtsov bûn (Frank, 2010/2017, r. 221).
Yekem êrişa rastîn a ku dikare were piştrastkirin di sala 1850an de qewimî. Raporteke bijîjkî ya paşê nîşaneyan yek bi yek rêz dike: qîrîn, windakirina hişmendiyê, tewşînên masûlkeyan û kefkirina dev (rr. 221–222).
Ji sala 1853an û pê ve, êriş bi navînî mehê carekê dubare dibûn (r. 222).
Dostoyevskî di nameya xwe ya ji birayê xwe re nivîsandî de rewşê wiha kurt dike:
“Ji ber tevliheviya rehên min, ez ketim nexweşiya sara, lê êrişên wê pir kêm li min diqewimin” (ji Frank, 2010/2017, r. 220).
Dostoyevskî her tim behsa êrişên xwe yên li Sîbîryayê dikir. Frank tekez dike ku wî ew wekî tecrûbeyeke ku berê qet neceribandibû didît (r. 222).
Teşhîsa ku di meha hingivînê de hat dayîn
Dostoyevskî di sala 1857an de bi Marya Dimitriyevna re zewicî. Di dema vegerê de, wî êrişeke giran a sara derbas kir (Frank, 2010/2017, r. 271).
Wî jî di wê demê de cara yekem rastiya nexweşiya xwe fêm kir. Bijîjkek got ku ev “nexweşiya sara ya rastîn” e (ji Frank, 2010/2017, r. 271).
Îtirafa nivîskar balkêş e:
“Heke min dizanî ku bi rastî nexweşiya sara heye, min dê nezewicîba” (Dostoyevskî, ji Frank, 2010/2017, r. 271).
Di van salan de, wî gelek caran hestên xwe yên derbarê mirina nêzîk de diyar dikir. Li gorî Frank, ev hest bi tirsên ku êrişên sara çêdikirin re têkildar bûn (r. 272).
Êrişên sara yên Dostoyevskî û şahidiya Annayê
Jina wî ya duyemîn, Anna Grigoryevna, kesê herî nêzîk bû ku êrişên wî dişopand. Ew dinivîse ku di rojên destpêkê yên zewaca wan de, wê “qîrînekî tirsnak ku qet mîna qîrîna mirovekî nebû” bihîstiye (ji Frank, 2010/2017, r. 562).
Wê mêrê xwe danî ser erdê. Heta ku tewşînên masûlkeyan rawestiyan, serê wî di hembêza xwe de girt (r. 562).
Di rojnivîska Annayê de rewşa derûnî ya piştî êrişan jî hatiye tomar kirin:
“Dema ku hişmendiya wî hêdî hêdî vedigeriya, destên min maç dikir û min di hembêza xwe de digirt… […] Piştî êrişan, ew her tim dikeve nava tirsa mirinê. Wî ji min re got ku ditirse ev êriş dê bi mirina wî bi dawî bibin û ji min xwest ku ez lê miqate bibim.” (Anna Dostoyevskî, ji Frank, 2010/2017, r. 572)
Anna acizbûna mêrê xwe jî bi nexweşiyê ve girêdida. Li gorî wê, Dostoyevskî ne ji ber xuyabûna xwe ya xurûş, lê ji ber nexweşiya xwe qîriyan dikir (Frank, 2010/2017, r. 573).
Piştî êrişan: bîranîn û xemgîniya “rengê xwînê”
Dostoyevskî di sala 1870an de bandorên êrişan di deftera xwe de tomar kir. Acizbûn, lawazbûna bîranînê û “hesta ku ez di nav mijekê de dijîm” êdî şeş rojan didomiya (ji Frank, 2010/2017, r. 636).
Êvaran jî wî “xemgîniyeke bêsedem û nexweşane” hîs dikir (r. 636).
Êrişan bandor li ser bîranîna wî ya demdirêj jî kirin (Frank, 2010/2017, r. 765). Nivîskar di nameyekê de ji rojnamevanekî re wiha nivîsî:
“Wekî encama nexweşiya sara… ez beşek ji bîranîna xwe winda kirim” (ji Frank, 2010/2017, r. 765).
Wî heta got ku lehengên romana Sûc û Ceza jî ji bîra wî çûne (r. 765).
Dostoyevskî û epilepsî di hunerê de: rewşên nîvhişmendiyê û Prens Mişkin
Li gorî Frank, ev tecrûbe bûn madeya xav a hunera wî. Jêhatîbûna Dostoyevskî ya ku rewşên nîvhişmendiyê, yên ku tê de lehengên wî bi împulsên bêhişmendiyê tevdigerin, bi awayekî kûr vedibêje, bi “çîrokên wiha yên di jiyana wî ya xwe de” ve girêdayî ye (Frank, 2010/2017, r. 765).
Mînakeke herî zelal lehengê romana Êşa Dil (Budala), Prens Mişkin e. “Kêfxweşiya” Mişkin bi hişhatina wî ya ji sergêjbûna piştî êrişeke sara dest pê dike (Frank, 2010/2017, r. 609).
Frank nîşan dide ku di Mişkin de fikra mirinê û kêfxweşiya jiyanê bi hev re tevlihev dibin. Ji ber ku prens her “demjimêra” jiyanê mîna kêliya dawîn dijî, ew mucîzeya jiyanê bi awayekî bihêz hîs dike (r. 610).
Taybetmendiyên mîna van di Kirillovê romana Cin de jî derdikevin holê (r. 687).
Di encamê de, Frank têkiliya Dostoyevskî û epilepsiyê ne tenê wekî lanetekê û ne jî tenê wekî çavkaniyeke îlhama hunerî dinirxîne. Kitêb bi belgeyan nîşan dide ku nexweşî hem rastiyeke êşdar bûye û hem jî bandor li afirandina hunera wî kiriye.
Bixwînin jî: Sirgûnkirina Dostoyevskî li Sîbîryayê: Çar Salên li Girtîgeha Omskê · Analîza Romana Êx: Prens Mişkin û «Mirovê Herî Bedew»
Çavkanî
Frank, J. (2017). Dostoyevskî: Nivîskarekî serdema xwe (M. Petrusewicz, Ed.; Ü. İnce, Werger.; çapa 2.). Weşanxaneya Everest. (Berhema orîjînal di sala 2010an de hatiye weşandin.)
About the Author
