Yek ji girîngtirîn xalên veguherînê di jiyana Francisco Goya de, windakirina bihîstinê bû ku piştî nexweşiyeke giran di sala 1792an de pêk hat. Ev bûyer ne tenê bandor li jiyana kesane ya hunermend kir, lê di şîrovekirina cihê wî di dîroka hunerê de jî roleke girîng lîst. Lêbelê, rast nîne ku meriv di navbera kerbûna Goya û atmosfera tarî ya di berhemên wî de têkiliyek rasterast û bêguman a sedemî saz bike.
Nexweşiya 1792an û Kerbûna Goya
Li gorî kronolojiya ku Tim McNeese vegotî, Goya di sala 1792an de nexweşiyeke giran derbas kir û piştî wê, heta dawiya jiyana xwe ker ma. McNeese tekez dike ku hunermend piştî windakirina bihîstina xwe jî xebata xwe domand. Di pirtûkê de ev rewş wekî tecrûbeyeke ku jiyana Goya bi awayekî bingehîn guhert, tê vegotin (McNeese, 2008, r. 95–100).
Sedema rastîn a nexweşiyê heta îro jî mijara nîqaşê ye. Hin lêkolîner jehrbûna bi sirbê pêşniyar dikin, ji ber ku boyaxa spî ya wê demê sirb dihewand. Hinên din jî behsa enfeksiyoneke vîrusî an nexweşiyeke otoîmûn a wekî sendroma Susac dikin. Lêbelê, ji van îhtîmalan yek jî bi temamî nehatiye îsbatkirin. Ji ber vê yekê, ne guncaw e ku bi awayekî bêguman bê gotin ku Goya bi nexweşiyeke taybet ketibû an jî windakirina bihîstina wî tenê ji sedemeke bijîşkî ya diyarkirî çêbûbû.
Jiyana Rojane Piştî Kerbûnê
Piştî ku bihîstina xwe winda kir, Goya bi hevalên xwe re bi nivîsandinê û bi îşaretên destan têkilî datanî. Herwiha, wî kariyera xwe ya fermî jî berdewam kir. Di sala 1795an de bû rêveberê beşa wênesaziyê ya Akademiya San Fernandoyê. Çar sal şûnde jî, di 1799an de, bû wênesazê yekem ê qesrê. Ev rastî nîşan didin ku kerbûn karê wî yê profesyonel ranewestand.
Guhertin Di Hunera Wî De
Nîşanên yekem ên vê guhertinê di rêzeyeke tabloyên biçûk de xuya dibin. Goya ev tablo di 1793–1794an de, di dema başbûna xwe de, çêkirin. Di nameyekê de ji Bernardo de Iriarte re, wî nivîsand ku van xebatan derfet dan wî ku çavdêriyên xwe bîne ziman; çavdêriyên ku di karên fermanî de cih nagirin. Tabloya bi navê “Hewşa Dînan” (Corral de locos) yek ji van berheman e.
Rêzeya gravûran a Goya ya bi navê Los Caprichos, ku di dawiya salên 1790î de hate weşandin, girêdayî serdemeke hunerî ye ku rexneya civakî û hêza xeyalê tê de bi awayekî tundtir derketin pêş. Di van gravûran de, nezanî, xurafe, durûtî û têkiliyên desthilatdariyê tên tinazkirin.
Van berheman tenê wekî encama trajediya kesane ya hunermend nirxandin, dê wêneyeke kêm û netemam pêşkêş bike. Pêşketinên siyasî yên li Spanyayê, ramana Serdemê Ronahiyê, çavdêriyên wî li derdora qesrê û newekheviyên civakî jî ji bo famkirina vê veguherînê girîng in.
Kerbûna Goya û Wêneyên Reş
Di sala 1819an de Goya xaniyek li derveyî Madrîdê kirî. Ev xanî bi navê Quinta del Sordo, yanî “Xaniyê Kerr”, dihat naskirin. Balkêş e ku ev nav ne ji Goya, lê ji xwediyê berê yê xanî hatibû; ew jî ker bû. Di navbera 1819 û 1823an de, Goya li ser dîwarên vî xanî çardeh wêne çêkirin. Îro ev berhem wekî “Wêneyên Reş” (Pinturas negras) tên naskirin. Paşê ew li ser tûwalê hatin veguhastin û niha li Muzeya Pradoyê ne (Britannica: Francisco Goya).
Gelek caran ev wêne wekî encama rasterast a kerbûna Goya tên şîrovekirin. Lê di wê serdemê de hunermend nêzî 73 salî bû. Wî nexweşiyeke din a giran jî derbas kiribû, û Spanya di nava krîzeke siyasî ya kûr de bû. Bi kurtasî, ev wêne jî divê di nava van şert û mercên tevlihev de bên xwendin.
Dibe ku kerbûna Goya têkiliyên wî yên bi mirovan re û jiyana wî ya rojane guhertibe. Lêbelê, şîroveyên derbarê cîhana hundirîn a hunermend de, heya ku bi delîlên rasterast ên jiyannameyî neyên piştgirîkirin, divê bi hişyarî bên nirxandin.
Encam
Kerbûna Goya beşeke girîng a jiyannameya wî ye; lê ew ne tenê mifteya têgihîştina hunera wî ye. Nêzîkatiya tarî û rexneyî ya di berhemên hunermend de, ji bilî tecrûbeyên kesane, bi pevçûnên siyasî û civakî yên serdema ku wî tê de jiya jî ve girêdayî ye. Têkiliya di navbera têkoşîna siyasî û hunerê de di jiyana hunermendên din de jî xuya dibe; ji bo mînakekê, binêrin: Richard Wagner, Serhildana Dresdenê û Sirgûniya Wî.
Çavkanî: McNeese, 2008, r. 95–100; ji bo kronolojiya sala 1792an, r. 140.
About the Author
