Destpêk: Veguhastina Fîlozofekî bo Romayê
Çîroka Giordano Bruno û Inkvîzîsyon, salên dawî yên jiyana fîlozofê Îtalî diyar kir. Doz di sala 1592’an de li Venedîkê dest pê kir. Mazûvanê wî Giovanni Mocenigo gilî li wî kir û ew hat girtin. Di sala 1593’an de, bi veguhastina wî bo Romayê, doz ket qonaxeke nû. Piştre Bruno bi salan di bin çavdêriya Inkvîzîsyonê de ma.
Michael White di beşên şeşem û heştem ên pirtûka xwe de vê pêvajoyê dinirxîne. Ew li ser lêkolîna li Romayê û şert û mercên dadgehê radiweste. Herwiha sînorên belgeyên derbarê salên zindana Bruno de nîşan dide. Ev nivîs jî li ser bingeha wan beşan hatiye amadekirin.
Destwerdana Inkvîzîsyona Romayê
Inkvîzîsyona Romayê nêrînên Bruno di çarçoveya xwe ya teolojîk û hiqûqî de nirxand. Lêpirsîn tenê bi ramanên wî yên derbarê avahiya gerdûnê de sînordar nebû. Bi heman awayî, nêrînên Bruno yên li ser hinek hînkirinên olî jî cihê girîng digirtin.
Ji ber vê yekê, danasîna dozê wekî “nakokiya zanist û olê” rastiyê teng dike. Bruno fîlozof, kesekî xwedî paşxaneya olî û ramyarê metafizîkê bû. Ramanên wî ne tenê bi kozmolojiyê ve girêdayî bûn. Ew bi teolojî û desthilatdariya olî re jî têkildar bûn.
Herwiha, Kardînal Robert Bellarmino di qonaxa dawî ya dozê de roleke girîng lîst. Wî ji nav nivîs û îfadeyên Bruno heşt pêşniyar hilbijartin. Paşê jê xwest ku wan pêşniyaran red bike. Di destpêkê de Bruno amadebûna lihevkirinê nîşan da. Lêbelê, di dawiyê de ramanên xwe paşve venegirt.
Salên Zindanê: Giordano Bruno û Inkvîzîsyon
Bruno li Romayê derbasî qonaxeke dadgehê û zindanê bû ku nêzîkî heft salan dom kir. White bi taybetî balê dikişîne ser kêmasiya belgeyên derbarê van salan de. Jiyana rojane ya Bruno di zindanê de ne zelal e. Herwiha hûrgiliyên lêpirsînan jî bi temamî nayên zanîn. Ji ber vê yekê, avakirina vegotineke bêguman ne gengaz e.
Sedemeke vê valahiyê jî çarenûsa arşîvan e. Di destpêka sedsala 19’an de, Napolyon arşîvên Vatîkanê birin Parîsê. Di vê pêvajoyê de gelek belgeyên dozê winda bûn. Lêbelê, di sala 1940’an de Angelo Mercati kurteyeke dozê ya bi navê Sommario dît. Îro ev belge yek ji çavkaniyên sereke ye ji bo fêmkirina têkiliya Giordano Bruno û Inkvîzîsyon. Bo kurteyeke akademîk, gotara Giordano Bruno ya Stanford Encyclopedia of Philosophy jî çavkaniyeke baş e.
Digel vê yekê, belgeyên heyî dirêjahiya pêvajoya Inkvîzîsyonê nîşan didin. Ew herwiha zextên li ser Bruno jî ronî dikin. Di vê nuqteyê de, dîroknas divê agahiyên piştrastkirî ji îhtîmalan cuda bike.
Giordano Bruno û Inkvîzîsyon: Wateya Ji Bo Azadiya Ramanan
Jiyana Bruno mînakeke dîrokî ya girîng e. Ew nakokiya serxwebûna ramanê û desthilatdariya sazûmanî nîşan dide. Lê doza wî di serdemeke din de pêk hat. Wê demê têgehên nûjen ên azadiya ramanan hê çênebûbûn.
Doz di Sibata 1600’î de bi îdamkirina Bruno li Campo de’ Fiori ya Romayê bi dawî bû. Paşê navê wî gelek caran wekî sembola azadiya ramanan hat bikaranîn. Lêbelê, ev xwendina sembolîk divê ji rastiyên dîrokî yên dozê neyê tevlihevkirin.
Di encamê de, têkoşîna Bruno ya li hember Inkvîzîsyonê girîng e. Ew nakokiyên bawerî, zanîn û desthilatdariyê yên Ewropaya serdema nû ronî dike. Têkiliya takekes û desthilatdariya qanûnê di edebiyatê de jî cih digire. Bo nimûne, binêre nivîsa me ya li ser “Li Ber Qanûnê” ya Kafka.
Çavkanî
- White, Michael. Giordano Bruno, el hereje impenitente. 2001. Beşa 6: “Forcejeos con Roma”; Beşa 8: “En las prisiones de la Inquisición”.
- Bossy, John. Giordano Bruno and the Embassy Affair. Yale University Press, 1991.
- “Giordano Bruno”. Stanford Encyclopedia of Philosophy.
About the Author
