Ev analîza Notên Ji Bin Erdê li ser şîroveya klasîk a Joseph Frank ava dibe. Ev novela di sala 1864an de hate weşandin. Dema yekem derketibû, di çapemeniya Rûsyayê de tu nivîsa rexneyî li ser wê nehatibû weşandin (Frank, 2010/2017, r. 443). Îro lêbelê, “mirovê bin Erdê” wekî yek ji tîpên mezin ên edebiyatê, mîna Hamlet û Faust, tê hesibandin (r. 443).
Pirsê bingehîn ê Frank ev e: Ma mirovê bin Erdê dengê Dostoyevskî ye? An jî ew kesayetiyek e ku nivîskar dixwaze rexne bike?
Analîza Notên Ji Bin Erdê: Şîrovekirinên şaş
Ji bo demeke dirêj, ev berhem wekî vegotineke rasterast a ramanên nivîskar hate xwendin. Mihailovski di sadîzma leheng de “meylên êşkencekirinê” yên Dostoyevskî dît (Frank, 2010/2017, r. 443). Rexnegirên din jî berhem tenê wekî bersiveke li hemberî xweşbîniya Çernişevskî nirxandin (r. 444).
Frank vê şîroveya hêsan red dike. Li gorî wî, nivîskar nedifikirî ku xwendevan dê bi dilxwazî jiyana mirovê bin Erdê hilbijêrin. Fikreke wiha dê bêmane bûya (Frank, 2010/2017, r. 444).
Ji ber vê yekê, tespîta rexnegir Skaftimov girîng e:
“Di Notan de mirovê bin Erdê ne tenê kesê sûcdar dike, lê ew bixwe jî kesê ku tê sûcdarkirin e” (ji Frank, 2010/2017, r. 445).
Analîza Notên Ji Bin Erdê: Berhem wekî satîrekê
Li gorî Frank, mirovê bin Erdê tîpeke derûnî ye. Lê ew herwiha “tîpeke civakî û îdeolojîk e” (Frank, 2010/2017, r. 445). Dostoyevskî vê yekê bi noteke binpêkirî eşkere dike. Ev kes “nûnertiya nifşekê dike ku îro jî di nav me de dijî” (Dostoyevskî, ji Frank, 2010/2017, r. 445).
Ji ber vê yekê, Frank pêşniyar dike ku em berhemê wekî satîreke bi şêwaza Swift bixwînin:
“Ev satîreyeke bi şêwaza Swift e, satîreyeke jîr ku nakokiyên mirovekî rûs ê nimûneyî dramatîze dike; mirovek ku hewl dide li gorî du komên qaîdeyên cuda yên taybetî yên Ewropayê bijî […]” (Frank, 2010/2017, r. 446).
Paradoks li vir e. Jêhatîbûna Dostoyevskî ya afirandina kesayetiyan rê li ber têgihiştina rast a berhemê digire (Frank, 2010/2017, r. 446).
“Ez mirovekî nexweş im”
Novela bi destpêkeke navdar dest pê dike:
“Ez mirovekî nexweş im… Ez mirovekî bêxweş û tijî kîn im” (Dostoyevskî, ji Frank, 2010/2017, r. 447).
Mirovê bin Erdê naçe cem bijîjk. Sedem ew e ku serhişkiya wî ji aqilê wî bihêztir e. Frank tekez dike ku leheng aliyên xwe yên baş timûtim tepisandine. Ji ber vê yekê, ew ji “êşa nakokiya hundirîn” dinalî (r. 447).
Herwiha, leheng îtîraf dike ku ji biçûkxistinê kêfê werdigire. Gelek şîrovekar vê yekê wekî mazoxîzmê rave dikin. Lêbelê, li gorî Frank, ev ravekirin derûniya kesayetiyê ji çarçoveya civakî û çandî ya wê vediqetîne (Frank, 2010/2017, r. 448).
Analîza Notên Ji Bin Erdê: Determînîzm û “êşa diranan”
Teza herî orîjînal a Frank li vir derdikeve holê. Mirovê bin Erdê, di asta aqilî de, determinîzma “qanûnên xwezayê” ya Çernişevskî qebûl dike. Lê nikare li gorî vê nêrînê bijî (Frank, 2010/2017, r. 449).
Heke her tişt encama qanûnên xwezayê be, mirov nikare şeleqeyeke ku lê hatiye xistin bibexşîne. Herwiha, ew nikare tolhildana wê jî bike. Li gorî gotina leheng, heqaret dibe “lîstika qederê ya mîna êşa diranan” (ji Frank, 2010/2017, r. 449).
Dîsa jî, hesta wijdanê û rûmetê winda nabe. Li gorî Frank, ravekirina mazoxîzma ku tê îdiakirin, di vê xalê de ye (Frank, 2010/2017, r. 449). Ev kêfa ecêb bi rastî “delîlek e ku xwezaya nakok a tenduristiya derûnî ya leheng nîşan dide” (r. 450).
Ji ber ku ew, tevî dengê aqil, ji mafê xwe yê xwedîwijdanbûnê bernade.
Herî mezin berjewendî: îradeya azad
Çernişevskî diparêze ku mirovê ronakbîr her tim dê berjewendiya xwe, û ji ber vê yekê jî başiyê, hilbijêre (Frank, 2010/2017, r. 452).
Li gorî mirovê bin Erdê, di vê hesabê de xeletiyek heye. Berjewendiyeke “herî mezin” heye ku mirov tu carî jê bernade: bikaranîna îradeya xwe ya azad (rr. 452–453).
Leheng li dîrokê jî dinêre û digihîje encameke tund:
“Heke tiştek hebe ku mirov nikare bibêje, ew jî ev e ku dinya aqilmend e” (ji Frank, 2010/2017, r. 452).
Qesra Krîstalê û bişkokên piyanoyê
Utopiya Çernişevskî di Qesra Krîstalê ya Londonê de xwe nîşan dabû (Frank, 2010/2017, r. 453). Di vê cîhanê de, mirov dê bê îrade bibe û ji bişkoka piyanoyê wêdetir nebe (r. 453).
Li gorî mirovê bin Erdê, mirov vê yekê qebûl nake:
“[Mirov] tenê ji bo ku ji xwe re […] îspat bike ku mirov hîn jî mirov in, ne bişkokên piyanoyê, bi zanebûn dixwaze bêwateyiyên herî kujer û kirinên bêhesab ên cîhanê pêk bîne.” (Dostoyevskî, ji Frank, 2010/2017, r. 454).
Frank li vir hişyariyeke girîng dide. Afirandina kaosê ji bo azadiyê “bi serê xwe nirxek nîne”. Ev tenê “dawîn çareserî û dawîn parastin” e li hemberî îdeala Qesra Krîstalê (Frank, 2010/2017, r. 454).
Bi heman mantiqê, leheng dibêje:
“Çavkaniya tenê ya hişmendiyê êş kişandin e” (ji Frank, 2010/2017, r. 455).
“Ramanê bingehîn” ku ji aliyê sansûrê ve hate jêbirin
Beşa 10em a berhemê ji aliyê sansûrê ve bi awayekî giran hate kurtkirin. Li gorî Dostoyevskî, “ramana bingehîn” a berhemê, ango “pêwîstiya baweriyê û Îsa”, tam di vê beşê de cih digirt (Frank, 2010/2017, r. 456).
Li gorî Frank, mirovê bin Erdê hemû îdealên exlaqî red nake. Bi rastî, ew li pey îdealeke din digere, îdealek ku ew dikare ji bo wê dev ji her tiştî berde (r. 456).
Bi kurtasî, ev analîza Notên Ji Bin Erdê nîşan dide ku berhem ne manifestoyeke bêhêvîtiyê ye. Di xwendina Frank de, novela mantiqa determinîst a aqilperest di hundirê giyanê mirov de derdixe pêş û tengaviyên wê bi awayekî kûr nîşan dide.
Bixwînin jî: Analîza Sûc û Ceza: Çima Raskolnikov Kuşt? · Sirgûnkirina Dostoyevskî li Sîbîryayê: Çar Salên li Girtîgeha Omskê
Çavkanî
Frank, J. (2017). Dostoyevskî: Nivîskarekî serdema xwe (M. Petrusewicz, Ed.; Ü. İnce, Werger.; çapa 2.). Weşanxaneya Everest. (Berhema orîjînal di sala 2010an de hatiye weşandin.)
About the Author
