Addîtiya Dostoyevskî bi qumarê yek ji aliyên herî tarî, lê di heman demê de herî mirovî yên jiyana nivîskar e. Ruletê ew bi salan di çerxeke deyn, şerm û sûcdariyê de girtî hişt. Lêbelê, ji vê ezmûnê berhemeke biçûk a serfiraz derket holê: Qumarvan. Joseph Frank hem romanê hem jî jiyana rastîn a nivîskar a bi qumarê re şopandiye. Ji bo vê yekê, ew name û rojnivîsan bi kar tîne (Frank, 2010/2017, r. 552–560, 568–573, 644–645).
Addîtiya Dostoyevskî bi qumarê wekî fikreke romanê
Dostoyevskî yekem car di havîna 1863’an de behsa qumarê wekî mijareke romanê kir. Di wê demê de ew bi Apollinaria Suslova re li Ewrûpayê digeriya. Wî «mîna dînan qumar dilîst» (Frank, 2010/2017, r. 552). Wî di nameya xwe ya ji Romayê ji bo Strahov re lehengê xwe wiha şayesand:
«Ew qumarvanek e, lê ne qumarvanekî asayî […] Ew li gorî xwe helbestvanek e, lê ji wê hêmanê helbestvanî ya di hundirê xwe de şerm dike. Ji ber ku, her çend hewesa xwe ya xeterxistinê li gorî xwe wî di çavên xwe de xwedî rûmet dike jî, di kûrahiya dilê xwe de hîs dike ku ev karekî nizm e.» (Dostoyevskî, ji Frank, 2010/2017, r. 552)
Li gorî Frank, têgeha «helbest» a li vir wateyeke taybet heye. Ev têgeh nîşan dide ku mirov ne ji bo berjewendiya madî tevdigere. Berevajî vê, ew ji bo «daxwazeke giyanî ya bihêz» tevdigere (Frank, 2010/2017, r. 552).
Qumarvan: Li hemberî qederê derketin
Aleksey Ivanoviç, vegêrê romanê, mamosteyê taybet ê generalekî rûs e. Frank balê dikişîne ser vê yekê ku ew «vegêrekî nepêbawer» e (Frank, 2010/2017, r. 553). Dema Aleksey dest bi qumarê dike, armanca xwe ya bingehîn ji bîr dike. Di hundirê wî de daxwazeke «bi awayekî li hemberî qederê rabûn, bi qederê re şer kirin û li pozê wê xistin» bilind dibe (ji Frank, 2010/2017, r. 555).
Li gorî Frank, ev hest bûye amûrek ji bo derbasbûna hestên biçûkxistinê yên domdar. Ji ber vê yekê, Aleksey heta ku pereyê xwe yê dawî winda neke, qumarê berdanake (Frank, 2010/2017, r. 555). Ew qezenceke mezin dike. Tevî vê yekê, îtîraf dike: «Ez nikarim bibînim ku di vê heyamê de carekê jî min li Polina fikirîbe an na» (ji Frank, 2010/2017, r. 557).
Karaktera Halayê jî heman mekanîzmayê nîşan dide. Têbîniya Frank balkêş e: «Gava ku hewesa qumarê carekê desthilatê digire, hemû hest û têkiliyên din ên mirovî wateya xwe winda dikin» (Frank, 2010/2017, r. 556).
Qonaxa dawî ya addîtiyê
Di beşa dawî ya romanê de, Aleksey êdî bûye qumarvanekî girêdayî qumarê. Ji bo ku bikaribe vegere ser maseya qumarê, ew karê xizmetkarî dike (Frank, 2010/2017, r. 558). Ew dibêje ku pere naxwaze; tenê dixwaze mirov ji wî heyran bin. Paşê wiha lê zêde dike: «Ez êdî bêhest bûm, mîna ku di nav çalekê de binax bûbûm» (ji Frank, 2010/2017, r. 558).
Frank diyar dike ku roman ji bo nivîskar hem «xwe mehkûm kirin» û hem jî «parastina xwe» bû (Frank, 2010/2017, r. 560). Dostoyevskî xwe teselî dikir. Wî windahiyên xwe ne wekî lawaziyeke kesane, lê wekî taybetmendiyeke neteweyî ya Rûsan dihesiband (r. 560).
Addîtiya Dostoyevskî bi qumarê di rojnivîsa Anna de
Piştî zewaca xwe ya duyemîn, rewşê dest bi guhertinê kir. Li gorî Frank, qumar êdî bû sedema hestên giran ên sûcdarî û poşmaniyê (Frank, 2010/2017, r. 560). Di sala 1867’an de, Dostoyevskî çû Hombourgê da ku çar rojan bimîne. Lêbelê, ew deh roj li wir ma û hemû pereyên xwe winda kir (r. 569).
Di nameyên wî de, şiyana wî ya xapandina xwe bi awayekî zelal xuya dike. Ew bawer dikir ku ger mirov «mîna mermerê sar» be, dê her tim bi ser bikeve (ji Frank, 2010/2017, r. 569). Lêbelê, hestên sûcdariyê qet bi vî awayî giran nebûbûn:
«Tiştek tenê heye ku min ditirsîne, bi rastî min ditirsîne: Tu dê li ser min çi bifikirî, tu dê çi bibêjî? Evîn çi ye, heke rêz tune be?» (Dostoyevskî, ji Frank, 2010/2017, r. 569)
Anna jî li hemberî lawaziya mêrê xwe tehamulekê bêhempa nîşan da. Wê heta guhar û broşa xwe jî kirin rehîn (Frank, 2010/2017, r. 572). Salan şûnda, wê di rojnivîsa xwe de wiha nivîsî: «Divê mirov vê yekê qebûl bike: divê hewesa qumarê wekî nexweşiyeke ku başbûna wê ne gengaz e were dîtin» (ji Frank, 2010/2017, r. 573). Li gorî Frank, dibe ku nerexnekirina Anna hestên sûcdariyê yên Dostoyevskî zêdetir kiribe (r. 572).
Şeva Wiesbadenê: Windahiya dawî
Di Nîsana 1871’an de, Dostoyevskî careke din li Wiesbadenê her tiştê xwe winda kir. Lê vê carê, di nameya wî de biryareke nû hebû:
«Di hundirê min de tiştekî girîng qewimî; ez nêzîkî deh salan e ji xeyalekî nizm ku ez jê êş dikêşim, xelas bûm. […] BI TEVAYÎ, EV CARA DAWÎ BÛ!» (Dostoyevskî, ji Frank, 2010/2017, r. 644)
Wî di wê şevê de xwest biçûya cem keşîşekî rûs û îtirafa gunehên xwe bikira. Di tariyê de rêya xwe winda kir. Avahiya ku wî wekî dêrê texmîn kiribû, cihê îbadetê yê din derket. Wî nivîsî: «Mîna ku ava germ ji serê min heta lingên min hatibe rijandin» (ji Frank, 2010/2017, r. 645). Frank difikire ku dibe ku Dostoyevskî vê bûyerê wekî nîşaneyeke ji aliyê hêzeke bilind ve hatî şandin, dîtibe (r. 645).
Encam zelal e: «Di salên paşîn de, dema ku ew diçû Ewrûpayê, careke din qet qumar nelîst» (Frank, 2010/2017, r. 645). Bi kurtasî, addîtiya Dostoyevskî bi qumarê çîroka hilweşînekê û di heman demê de çîroka rizgariyeke dereng e.
Bixwînin jî: Dostoyevskî û Epilepsî: Nexweşiya Sara Çawa Bandor Li Nivîskar Kir? · Analîza Sûc û Ceza: Çima Raskolnikov Kuşt?
Çavkanî
Frank, J. (2017). Dostoyevskî: Nivîskarekî serdema xwe (M. Petrusewicz, Ed.; Ü. İnce, Werger; çapa 2). Weşanên Everest. (Berhema orîjînal di sala 2010’an de hat weşandin.)
About the Author
