Destpêk: Rojnameyên Tolstoy û Du Qehremanên Wêjeya Rûsî
Lev Tolstoy, yek ji nivîskarên herî girîng ên wêjeya cîhanê, gelek nirxandinên kûr li ser nivîskarên din ên Rûsî hiştine. Rojnameyên Tolstoy vê yekê bi zelalî nîşan didin. Di nav wan de, Ivan Turgenev û Fyodor Dostoyevskî cihê taybet digirin. Nirxandinên wî ne tenê têkiliyên kesane yên wî bi van nivîskaran re eşkere dikin, lê belê nêrîna wî ya li ser hunera nivîsandinê, rastiya derûnî û rola felsefeyê di edebiyatê de jî ronî dikin.
Tolstoy di rojnameyên xwe de carinan pesnê hêza afirîner a van nivîskaran dide; lêbelê, carinan jî kêmasiyên ku di berhemên wan de dibîne rexne dike. Ji ber vê yekê, rojnameyên wî çavkaniyeke girîng pêşkêş dikin ji bo lêkolîna li ser têkiliya di navbera estetîkê, exlaqê û nirxandina edebî de.
Ev gotar, li ser bingeha rojnameyên Tolstoy ên ku R. F. Christian kom kirine, nêrînên wî li ser Turgenev û Dostoyevskî vedikole. Herwiha, ew hewl dide nîşan bide ka çawa Tolstoy di heman demê de dikaribû nivîskarekî rêz bigire û li ser hin aliyên berhemên wî rexneyên tund derxe holê.
1. Tolstoy û Ivan Turgenev: Di Navbera Hezkirina Edebî û Nakokiya Kesane de
Têkiliya Tolstoy û Ivan Turgenev di dîroka wêjeya Rûsî de yek ji mînakên balkêş ên têkiliya di navbera hezkirina edebî û nakokiya kesane de ye. Her çend van her du nivîskaran di hin mijarên felsefî û civakî de nêrînên cuda hebûn, Tolstoy hêza Turgenev di vegotina jiyana mirovî û vekolîna derûna karakteran de qebûl dikir.
1.1. Samîmiyet û Rastiya Derûnî di Edebiyatê de
Ji bo Tolstoy, edebiyata rastîn tenê ji gotinên xweşik û teknîkên nivîsandinê pêk nayê. Berevajî vê yekê, nivîskar divê hest, raman û ezmûna jiyanê bi awayekî samîmî di berhemên xwe de bîne ziman.
Di nirxandina wî de, edebiyat divê ji dil û ruhê mirovî were, ne tenê ji hişê wî. Wî bawer dikir ku hêza bingehîn a berhemeke edebî di şiyana wê de ye ku hestên rastîn ên mirovî derxe holê. Ji ber vê yekê, nirxandina Tolstoy ya li ser Turgenev bi pîvanên estetîkî tenê sînordar namîne; ew di heman demê de pîvaneke exlaqî û derûnî jî ye.
Ev nêrîn bi giştî nîşan dide ku Tolstoy di nirxandina edebiyatê de girîngiyeke mezin dide samîmiyetê. Wekî din, ew têkiliya di navbera hunerê û rastiya jiyanê de bingeheke sereke ya nirxandina xwe digire.
1.2. “Hamlet û Don Kîşot”: Analîza Karakteran
Di roja 18ê Adara 1905an de, Tolstoy di rojnameya xwe de behsa gotara navdar a Turgenev ya Hamlet û Don Kîşot dike. Turgenev di vê gotarê de du cureyên karakteran ji hev cuda dike: Hamlet, ku zêdetir xwe vedikole û di nav fikaran de dimîne, û Don Kîşot, ku bi bawerî û armancên xwe ve girêdayî ye û ji bo wan tevgerê dike.
Tolstoy vê dabeşkirinê bi jiyana xwe ya malbatî ve girêdide. Ew di nirxandina xwe de kurên xwe bi kesayetiyên Don Kîşot re têkildar dike û wan ji aliyê fedakariyê ve rexne dike. Di heman demê de, ew keçên xwe bi taybetmendiyên Horatio re têkildar dike, ku di wêneyê edebî yê Shakespeare de wekî kesayetek dilsoz û piştgir derdikeve pêş.
Lêbelê, divê em van nirxandinan wekî dîtinên kesane yên Tolstoy bixwînin, ne wekî rastiyên zanistî yên bêalî. Bi vî awayî, rojnameya wî hem şêwaza ramana wî ya li ser karakteran nîşan dide, hem jî têkiliya di navbera edebiyatê û ezmûna jiyana rojane de.
1.3. Rexneya Tolstoy li ser Goethe û Shakespeare
Di roja 29ê Îlona 1906an de, Tolstoy li ser hezkirina Turgenev ji Goethe û Shakespeare re dinivîse. Bi taybetî, ew behsa Faust a Goethe dike û dibêje ku tevî hezkirina wî ji Turgenev re, nikaribû hezkirina Turgenev ji van nivîskaran re bi tevahî parve bike.
Tolstoy dibêje ku wî gelek caran hewl daye ku berhemên ku Turgenev pesnê wan dide bi awayekî erênî binirxîne. Lêbelê, ev hewldan ji bo wî bi ser neket û ew di vê yekê de dijwarî hîs kir.
Ev nakokî aliyekî girîng ê estetîka Tolstoy derdixe holê. Wî ji bo nirxandina edebiyatê girîngiyeke mezin dida ezmûna kesane, samîmiyet û bandora exlaqî ya berhemê. Ji aliyekî din ve, ev mînak nîşan dide ku hezkirina kesane ji bo nivîskarekî ne mecbûr e ku bibe sedema pejirandina hemû tercîhên wî yên estetîkî.
2. Tolstoy û Fyodor Dostoyevskî: Rexneya Şêwazê û Pesindana Kûrahiya Felsefî
Tolstoy û Dostoyevskî her du jî di sedsala nozdehan de bandoreke mezin li ser wêjeya cîhanê dan. Lêbelê, tevî girîngiya wan a hevpar, di şêwaza nivîsandinê, avakirina karakteran û nêrîna wan ya li ser hunerê de cudahiyên berbiçav hene. Ji bo nêrîna wî ya giştî li ser hunerê, binêre: Modelên “Hunera Rastîn û Baş” di Teoriya Estetîk a Tolstoy de.
Li gorî rojnameyên Tolstoy, ew û Dostoyevskî qet bi awayekî rasterast hev nas nekirine. Digel vê yekê, Tolstoy di rojên dawî yên jiyana xwe de, di Cotmeha 1910an de, berhemên Dostoyevskî ji nû ve xwend û nirxandinên xwe yên kesane tomar kir.
2.1. Rexneya Tolstoy li ser Şêwaza Nivîsandina Dostoyevskî
Di roja 18ê Cotmeha 1910an de, Tolstoy şêwaza nivîsandina Dostoyevskî rexne dike. Di qeydên wî de, têgînên ku bi bêhişyarî di nivîsandinê de, çêkirina nebaş a karakteran û çêkirina rewşên hunerî yên ne xwezayî re têkildar in, derdikevin pêş.
Yek ji rexneyên sereke yên Tolstoy ew e ku karakterên Dostoyevskî pir caran bi şêweyekî nêzî hev diaxivin. Ji ber vê yekê, ew difikire ku cudahiya zimanî û derûnî ya di navbera kesayetiyên romanê de her dem bi awayekî têr nayê nîşandan.
Lêbelê, ev rexne nayê wê wateyê ku Tolstoy hemû hêza afirîner a Dostoyevskî red dike. Berevajî vê yekê, qeydên wî nîşan didin ku mirov dikare şêwazê nivîsandineke romanî rexne bike û di heman demê de girîngiya hin beşên wê jî qebûl bike.
Ji aliyê lêkolîna edebî ve, ev mijar pirsên girîng derdixe holê: Ma zimanê karakteran divê ji kesayetiya wan were, an jî nivîskar dikare bi riya gotinên hevşêwe kûrahiya fikrên xwe derxe holê? Di encamê de, rexneyên Tolstoy dibin derfeteke baş ji bo nîqaşa li ser şêwaz, karakter û rastiya derûnî di romanê de.
2.2. Birayên Karamazov û Hêza Felsefî ya Romanê
Di roja 19ê Cotmeha 1910an de, Tolstoy qeyd dike ku wî cilda yekem a Birayên Karamazov xwendiye. Ew avakirina romanê hinekî belav û ne yekgirtî dibîne; lêbelê, hin beşên wê bandoreke kûr li ser wî çêdikin.
Di nav wan beşan de, “Mezinê Înkîzîtor” (The Grand Inquisitor) cihê taybet digire. Di vê vegotina felsefî de, Dostoyevskî bi riya Ivan Karamazov pirsên girîng li ser azadiya mirovan, bawerî, desthilatdarî û berpirsiyariya exlaqî vedike.
Mezinê Înkîzîtor îdia dike ku gelek mirovan ji azadiya bê sînor zêdetir ewlehî, nan û rêberiya desthilatdarekî dixwazin. Bi vê nêrînê, Dostoyevskî nakokiya di navbera azadiya kesane û aramiya civakî de vedikole. Ji aliyê din ve, bersiva ku kesayetiyên din pêşkêş dikin, nîqaşê ji sînorên siyasî derdixe û digihîne mijarên bawerî û exlaqê.
Tolstoy herwiha beşên ku bi Peder Zosima û gotinên wî yên dawî ve girêdayî ne, bi awayekî erênî dinirxîne. Di van beşan de, Dostoyevskî girîngiyê dide evînê, dilovanî, berpirsiyariya hevpar û girêdana mirov bi mirovên din re.
Ji ber vê yekê, nirxandina Tolstoy ya li ser Birayên Karamazov yekalî nîne. Ew di heman demê de kêmasiyên avakirina romanê dibîne û hêza felsefî û exlaqî ya hin beşên wê pesn dide.
2.3. Gusev û Nêrînên Hevpar li ser Dostoyevskî
Di roja 23ê Cotmeha 1910an de, Tolstoy behsa nameyeke ku sekreterê wî, N. N. Gusev, di derbarê Dostoyevskî de nivîsandiye, dike. Tolstoy di qeydên xwe de dibêje ku rexneyên Gusev bi hest û nirxandinên wî yên kesane re li hev tên.
Ev qeyd girîng e, ji ber ku nîşan dide rexneyên Tolstoy ne tenê hestên demkî yên kesane bûn. Herçend ev hevahengî bi xwe nikare nirxandina Tolstoy bike pîvaneke giştî, ew dide zanîn ku hin rexneyên wî di nav hawîrdora wî ya edebî de jî hevpar bûn.
Di heman demê de, divê em ji vê yekê encameke zêde dernexînin. Nirxandinên Tolstoy û Gusev dikarin ji nêrîna wan a estetîkî û tercîhên wan ên edebî were fêmkirin, lê ew bi tena serê xwe nirxandineke dawî li ser Dostoyevskî pêk naynin.
3. Cudahiyên Estetîkî Di Navbera Tolstoy, Turgenev û Dostoyevskî de
Nirxandinên Tolstoy li ser Turgenev û Dostoyevskî çend aliyên girîng ên ramana wî ya estetîkî eşkere dikin. Yekem, Tolstoy ji edebiyatê rastiya hestî û samîmiyeta derûnî dixwest. Ji bo wî, berhem divê têkiliyeke zindî bi jiyana mirovî re hebe.
Duyem, Tolstoy di nirxandina karakteran de girîngiyê dide cudahiya di navbera kesayetiyan de. Rexneyên wî li ser zimanê karakterên Dostoyevskî vê tercîha estetîkî nîşan didin. Lêbelê, di heman demê de, pesindana wî ya hin beşên Birayên Karamazov nîşan dide ku ew dikare ji hêza felsefî ya romanekê bandorê bigire, tevî ku avakirina wê rexne dike.
Sêyem, têkiliya Tolstoy bi Turgenev re nîşan dide ku nakokiya kesane ne mecbûr e ku rêz û nirxandina edebî ji holê rake. Bi heman awayî, rexneyên wî li ser Goethe û Shakespeare dibin mînakek ku tercîhên estetîkî yên nivîskaran dikarin ji hev cuda bin, tevî ku ew di heman kevneşopiya edebî de cih digirin.
Wekî encamekê, rojnameyên Tolstoy derfetê didin ku em edebiyatê ne tenê wekî berhemên serbixwe, lê wekî qada nîqaşa di navbera exlaq, estetîk, felsefe û ezmûna kesane de binirxînin.
4. Girîngiya Rojnameyên Tolstoy ji Bo Lêkolînên Edebî
Rojnameyên Tolstoy ji bo vekolîna dîroka wêjeya Rûsî çavkaniyeke girîng in, ji ber ku ew ramanên nivîskarekî navdar di demên cuda yên jiyana wî de tomar dikin. Ev qeyd dikarin alîkariya lêkolîneran bikin ku têkiliya di navbera nêrînên kesane û nirxandina berhemên edebî de fêm bikin.
Herwiha, rojnameyan nîşan didin ku nirxandina edebî her dem bi pîvanên yekgirtî pêk nayê. Tolstoy dikare li ser şêwazê Dostoyevskî rexneyên tund bike, lê di heman demê de bandora felsefî ya “Mezinê Înkîzîtor” qebûl bike. Wî dikare Turgenev ji aliyê hêza vegotinê ve rêz bigire, lê tercîhên wî yên estetîkî yên li ser Goethe û Shakespeare neparêze.
Ji ber vê yekê, xwendina rojnameyên Tolstoy ji me re derfetekê çêdike ku em cudahiya di navbera rexneya teknîkî, hezkirina kesane û nirxandina felsefî de bibînin. Ev cudahî ji bo fêmkirina wêjeya Rûsî û pêşveçûna rexneya edebî ya nûjen girîng e.
Encam
Nirxandinên Lev Tolstoy li ser Ivan Turgenev û Fyodor Dostoyevskî nîşan didin ku têkiliya wî bi edebiyata hevdemê xwe re tevlihev û piralî bû. Di derbarê Turgenev de, ew girîngiyê dide samîmiyetê, rastiya derûnî û analîza karakteran; lêbelê, di heman demê de, tercîhên estetîkî yên wî rexne dike.
Di derbarê Dostoyevskî de, Tolstoy kêmasiyên ku di şêwaz û avakirina romanê de dibîne eşkere dike. Tevî vê yekê, pesindana wî ya “Mezinê Înkîzîtor” û beşên Peder Zosima nîşan dide ku ew hêza felsefî û exlaqî ya hin beşên romanê qebûl dike.
Di encama dawî de, rojnameyên Tolstoy ji me re dibêjin ku nirxandina edebî ne tenê pêvajoyeke pesindandin an rexnekirinê ye. Berevajî vê yekê, ew pêvajoyeke tevlihev e ku tê de tercîhên estetîkî, baweriyên exlaqî, ezmûnên kesane û nêrînên felsefî bi hev re dikevin têkiliyê.
Peyvên Sereke ji bo SEO
Lev Tolstoy, Ivan Turgenev, Fyodor Dostoyevskî, rojnameyên Tolstoy, wêjeya Rûsî, rexneya edebî, estetîka Tolstoy, Birayên Karamazov, Mezinê Înkîzîtor, Hamlet û Don Kîşot, felsefeya edebî, analîza karakteran.
Çavkanî û Lîsteya Çavkaniyan
- Christian, R. F. (ed.). Tolstoy’s Diaries, Volume 2: 1895–1910. London: Faber & Faber. Ev çavkaniya sereke ya rojnameyên Tolstoy e ku di vê gotarê de behsa wan tê kirin.
- Turgenev, Ivan. Hamlet and Don Quixote. Gotara Turgenev ya li ser du cureyên karakteran, ku Tolstoy di qeydên xwe yên 18ê Adara 1905an de behsa wê dike.
- Dostoevsky, Fyodor. The Brothers Karamazov. Romanek girîng ji bo lêkolîna li ser azadiya mirovan, bawerî, exlaq û nakokiyên felsefî.
- Dostoevsky, Fyodor. The Grand Inquisitor. Beşa felsefî ya di nav The Brothers Karamazov de ku pirsên azadiyê, baweriyê û desthilatdariyê vedikole.
About the Author
