Destpêk: Ramanên ku Ji Jiyanekê Wêdetir Dijîn
Îdamkirina Giordano Bruno di sala 1600î de bandora wî ya rewşenbîrî ji holê ranebir. Berevajî vê, jiyan û berhemên wî di sedsalên paşîn de ji nû ve hatin nirxandin. Ev yek nîşan dide ku mîrata Giordano Bruno ji jiyana wî bi xwe dirêjtir e.
Michael White di beşa dawî ya pirtûka xwe de li ser vê mijarê disekine. Ew balê dikişîne ser merasîmên bîranînê û bandora domdar a ramanên Bruno.
Giordano Bruno Kî Bû?
Giordano Bruno di sala 1548an de li bajarê Nolayê, nêzî Napolîyê, ji dayik bû. Di ciwaniya xwe de ket nav rêza Domînîkan û li wir teolojî û felsefe xwend. Lêbelê, pirsên wî yên azad zû bi baweriyên fermî yên dêrê re ketin nakokiyê.
Ji ber vê yekê, Bruno ji Îtalyayê derket û bi salan li Ewropayê geriya. Li Parîs, London, Wittenberg û Pragê ders da û pirtûk nivîsandin. Di sala 1584an de berhema wî ya navdar derket: De l’infinito, universo e mondi.
Di sala 1592an de li Venedîkê hat girtin û radestî Engîzîsyona Romayê hat kirin. Piştî nêzîkî heşt salan dadgehkirinê jî, Bruno ji ramanên xwe venegeriya. Di encamê de, di 17ê Sibata 1600an de li meydana Campo de’ Fiori hat şewitandin.
Çima Giordano Bruno Hê jî Tê Bîranîn?
Ramanên Giordano Bruno ji çend sedemên bingehîn girîngiya xwe diparêzin. Ya yekem, ramana gerdûna bêdawî û gelek cîhanan beşek ji nîqaşeke berfireh a felsefî ye. Ev nîqaş cihê mirov di gerdûnê de dipirse.
Ya duyem, Bruno wekî ramyarekî serhildêr tê bîranîn. Ew bi desthilatdarên serdema xwe re ket nav nakokiyê. Lêbelê, şîrovekirina jiyana wî tenê wekî têkoşîneke ji bo zanistê têrê nake. Herwiha, ramanên wî ji bilî felsefeya xwezayê, teolojî, metafizîk û kevneşopiyên hikmeta kevnar jî dihewandin.
Ya sêyem, çîroka Bruno nîşan dide ku nifşên paşîn nirxên xwe bi kesayetiyên dîrokî îfade dikin. Mînakî, nîqaşên nûjen ên li ser azadiya ramanê jiyana wî ji nû ve nirxandine. Bi rastî, pirsa azadiyê di ramana nûjen de cihekî navendî digire. Ev pirs di felsefeya Kierkegaard a li ser xemgînî û azadiyê de jî tê dîtin.
Bîranîna Dîrokî û Ji Nû Ve Şîrovekirin
Kesayetiyên dîrokî piştî mirina xwe wateyeke sabît naparêzin. Dema ku pirsên nû derdikevin holê, civak raman û kirinên wan ji nû ve şîrove dikin.
Mîrata Giordano Bruno jî yek ji mînakên girîng ên vê pêvajoyê ye. Di serdemekê de ew wekî ramyarekî dihat dîtin ku bi desthilatdariya olî re ketibû nakokiyê. Di serdemên din de bû sembola serxwebûna rewşenbîrî.
Peykerê Campo de’ Fiori
Mînaka herî berbiçav a vê guherînê peykerê Bruno ye. Di sala 1889an de, li heman meydana ku lê hatibû şewitandin, peykerekî wî hat danîn. Peykersaz Ettore Ferrari bû û avakirina wê bi piştgiriya xwendekar û rewşenbîrên azadîxwaz pêk hat.
Wê demê Îtalya nû hatibû yekkirin. Nakokiya di navbera dewletê û Vatîkanê de hê germ bû. Ji ber vê yekê, peyker ne tenê bîranîna fîlozofekî bû; herwiha peyameke siyasî jî bû. Îro jî her sal di 17ê Sibatê de li ber peykerê merasîmên bîranînê tên lidarxistin.
Lêbelê, dîroknas divê şîroveyên nifşên paşîn ji ramanên xwe yên Bruno cuda bikin. Bi vî awayî, em dikarin kesayetiya wî ya dîrokî rasttir binirxînin. Herwiha, bîranîna çandî ya li dora wî jî bi zelalî xuya dibe. Ji bo lêkolîneke akademîk a berfireh, gotara Stanford Encyclopedia of Philosophy çavkaniyeke baş e.
Encam: Mîrata Giordano Bruno
Mîrata rewşenbîrî ya Giordano Bruno nîşan dide ku dîroka felsefeyê ne tenê ji ramanan pêk tê. Awayê pêşwazîkirin, tepisandin û bîranîna van ramanan jî beşek ji lêkolîna dîrokî ye.
Di dawiyê de, Bruno me vedixwîne ku em li ser têkiliya raman û desthilatdariyê bifikirin. Fîlozofek dikare bimire, lê pirsên wî dikarin bi sedsalan bijîn.
Çavkanî
- White, Michael. Giordano Bruno, el hereje impenitente. 2001. Beşa 10: “¡De nuevo!”.
- White, Michael. Heman berhem, Pêvek I: “El lugar de Bruno en la historia”.
Derbarê Nivîskar de
